Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

BARYT I FLUORYT

Boguszów

Złoże barytu Boguszów znajduje się w obrębie największej jednostki geologicznej Sudetów Środkowych, zwanej zapadliskiem południowosudeckim (Znosko J. ed., 1998), w miejscowości Boguszów-Gorce niedaleko Wałbrzycha.

Zapadlisko południowosudeckie (depresja śródsudecka) dzieli się na kilka drugorzędnych elementów strukturalnych. Jednym z nich jest niecka wałbrzyska, wypełniona głównie utworami karbonu dolnego (zlepieńce i szarogłazy kulmowe wizenu) i karbonu górnego (warstwy wałbrzyskie i białokamieńskie). Oddzielną formacją skalną są przecinające te osady wulkanity górnokarbońskie. Centralną jednostką zapadliska jest kopuła Chełmca, w obrębie której leży złoże barytu. Jądro tej kopuły stanowi lakkolit ryolitowy. Skały ryolitowe lakkolitu Chełmca stanowią bezpośrednie otoczenie żyłowego złoża barytu. Wulkanizm górnokarboński miał ścisły związek z rozwojem tektonicznym niecki wałbrzyskiej, która powstała w wyniku ruchów górotwórczych fazy kruszcogórskiej. Podczas fazy asturyjskiej orogenezy waryscyjskiej miała tu miejsce wzmożona działalność wulkaniczna. W starszym permie, w fazie saalskiej, kopuła Chełmca uległa silnemu spękaniu, a powstałe szczeliny zostały zmineralizowane. Z działalnością roztworów pomagmowych wulkanizmu górnokarbońskiego są związane liczne przejawy mineralizacji.

Ważną rolę w budowie rejonu złoża oprócz zaburzeń wywołanych tektoniką intruzywną, mają dyslokacje nieciągłe, zwłaszcza uskoki o dominującym kierunku NW-SE, ciągnące się od Jabłowa przez Boguszów w kierunku Kuźnic Świdnickich, równolegle do głównego uskoku Sudetów. W obrębie tego głównego uskoku rozwinęła się intruzja ryolitowa Chełmca. Uskoki, z którymi wiąże się złoże barytu w Boguszowie, przecinają kopułę Chełmca. Ich wiek nie jest ściśle określony i może sięgać po okres ruchów laramijskich. Złoże barytu jest związane z główną dyslokacją lakkolitu Chełmca o biegu NW-SE, przechodzącą w południowej części obszaru w kierunek NNW-SSE. W zachodniej i centralnej części występowania złoża masyw ryolitowy leży pod niewielką pokrywą zwietrzeliny, w południowo-wschodniej na ryolitach leżą warstwy wałbrzyskie i białokamieńskie.

Strefa dyslokacyjna, z którą wiąże się występowanie złoża barytu, odznacza się dużym zbrekcjonowaniem. Szerokość strefy zbrekcjonowanej dochodzi do kilkudziesięciu metrów. Szczelina wypełniona żyłą barytową ma charakter wybitnej szczeliny tensyjnej. Miejscami jest ona zaciśnięta i dzieli złoże na kilka wyraźnych stref. Ostateczna przebudowa strukturalna rejonu nastąpiła w fazie laramijskiej, na przełomie górnej kredy i paleogenu.

Złoże barytu Boguszów było eksploatowane nieprzerwanie od roku 1867, ale tradycje górnicze Boguszowa sięgają XV wieku i wiążą się z rozwojem górnictwa kruszcowego, zwłaszcza z wydobywaniem srebra. Tzw. stara kopalnia srebra funkcjonowała z różną intensywnością w latach 1532-1864. Wyrobiska po eksploatacji srebra sięgają do głębokości około 150 m (Solski J., 1960).

Złoże barytu w Boguszowie reprezentuje formację barytowo-kwarcową. Stanowi je stroma żyła o biegu NW-SE do NNW-SSE i upadzie w granicach 75-90° ku NE, rozgałęziona miejscami na dwie lub więcej mniejszych żył. Po rozciągłości i po upadzie żyły te rozwidlają się, łączą ze sobą bądź też miejscami zanikają. Lokalnie napotyka się również żyły krótkie o różnym przebiegu. Żyła barytowa przecina silnie przeobrażone i na ogół zbrekcjonowane odmiany porfirów karbońskich (ryolitów, ryodacytów). W utworach osadowych górnego karbonu baryt szybko zanika. Rozciągłość złoża ma odpowiada kierunkowi przebiegu głównej dyslokacji przecinającej masyw ryolitowy Chełmca.

 

Fig. 4. Przekrój geologiczny poprzeczny przez złoże barytu w Boguszowie rejon III (wg R. Blajda & J. Górecki, 1995). Objaśnienia: 1 - baryty, 2 - ryolity, ryodacyty, 3 - chodniki.

Powierzchnia złoża wynosi 12,26 ha, a długość po rozciągłości około 1,5-2 km. Maksymalnie zostało ono prześledzone wyrobiskami górniczymi na długości 2300 m. Złoże zostało stwierdzone otworami wiertniczymi do głębokości ponad 550 m p.p.t. Miąższość żyły (żył) jest zmienna i wynosi od 0,3 do 4,78 m, średnio 1,27 m, dochodząc lokalnie do 8 m (Chadryś J., 1963, 1966; Chadryś J., Hermański P., 1969; Kancler M., 1998). Charakterystyczne bywa całkowite wyklinowanie się żyły na krótkiej przestrzeni, co powoduje wyraźny podział złoża na 3 odrębne rejony. Złoże jest zaliczone do III grupy złóż.

Głównym składnikiem żył jest baryt, któremu towarzyszą w zmiennych ilościach kwarc, lokalnie fluoryt, a podrzędnie siarczki: Pb, Cu, Zn i Fe. Ilościowy udział najważniejszych składników kopaliny zawarto w tabeli.

SKŁAD KOPALINY ZŁOŻA BOGUSZÓW (Kancler M., 1998)

 

Składnik

Zawartość w %

BaSO4

82,79

SiO2

13,70

Fe2O3

0,35

CaF2

0,55

 Baryt z Boguszowa jest biały, przeważnie grubokrystaliczny o pokroju tabliczkowym. W niektórych częściach żyły głównej pojawia się baryt średnio- lub nierównokrystaliczny ze smużystymi skupieniami siarczków, baryt drobnokrystaliczny jest spotykany rzadko.

W złożu wyróżnia się trzy generacje barytu w paragenezach: (a) z siarczkami (sfaleryt, galena, tetraedryt, chalkopiryt), (b) z fluorytem i (c) z kwarcem (Gruszczyk H. et. al., 1970).

Do roku 1945 wydobyto tu ok. 240 tys. ton barytu. Początkowo dominował system eksploatacji komorowy z odrębną sztolnią do każdej komory, później rozcięto złoże 10 poziomami. Maksymalna głębokość eksploatacji w tym czasie to 85 m p.p.t. Po roku 1945 wznowiono wydobycie oraz podjęto prace poszukiwawcze i rozpoznawcze. W momencie likwidacji kopalni w 1997 roku, złoże było rozcięte wyrobiskami górniczymi do poziomu XXI, do rzędnej +198 m n.p.m. Eksploatacja była prowadzona generalnie z góry na dół, do głębokości 370 m (Blajda R., Górecki J., 1995).

W okresie po 1945 roku wydobyto ze złoża ponad 1,25 mln ton barytu.

Zasoby geologiczne bilansowe wg stanu na 1994 r wynosiły ogółem 711 518 ton (op. cit.), z tego:

kat. B - 273 724 ton o średniej zawartości BaSO4 - 89,16% (w tym 39 874 ton w filarze ochronnym szybu B)

kat. C1 - 70 614 ton o średniej zawartości BaSO4 - 79,30%

kat. C2 - 367 177 ton o średniej zawartości BaSO4 - 82,78 %.

Wielkość eksploatacji barytu wynosiła w roku 1988 - 43 tys. ton, w roku 1991 - 14 tys. ton, a w roku 1996 - 12 tys. ton.

Podczas powodzi w lipcu 1997 roku nastąpiło zalanie kopalni, co spowodowało zaprzestanie eksploatacji. Aktualnie całość zasobów - 623,3 tys. ton (Kancler M., 1998) zaliczono do pozabilansowych (Przeniosło S., 2005).

(E. Sztromwasser)

Powrót do strony głównej