Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

BARYT I FLUORYT

ZŁOŻA BARYTU I FLUORYTU

Jedlinka

Złoże barytu Jedlinka znajduje się we wsi Jedlinka, położonej ok. 1,5 km na południe od Jedliny Zdroju. Leży ono w strefie dyslokacyjnej Strugi na granicy dwóch ważnych jednostek: Gór Sowich i zapadliska południowosudeckiego, oddzielonych od siebie głównym uskokiem śródsudeckim, na którym gnejsy sowiogórskie kontaktują ze skałami osadowymi karbonu górnego.

Najstarszymi skałami w rejonie Jedlinki są gnejsy, reprezentujące trzy odmiany genetyczne: granitognejsy, ortognejsy oczkowe i paragnejsy biotytowe. Całość gnejsów pochodzi z okresu przed karbonem, który jest tu reprezentowany przez łupki ilasto-piaszczyste, piaskowce i zlepieńce warstw wałbrzyskich, gruboziarniste piaskowce i zlepieńce kwarcowe warstw Białego Kamienia oraz zalegające na nich piaskowce z łupkami ilastymi, stanowiące piętro produktywne karbonu. Porfiry występują w dwóch generacjach. W części południowej i środkowej obszaru jest to porfir felzytowy starszy, a w części północnej porfir kwarcowy młodszy w paragenezie z kwarcem. Porfir felzytowy jest genetycznie starszy od żyły barytowej, o czym świadczy przecinająca ten porfir żyła barytowa (Benko M., 1961).

Główny uskok śródsudecki w rejonie złoża Jedlinka nie jest jednolity, lecz porozcinany szeregiem uskoków poprzecznych, odkłuć i wtórnych uskoków równoległych.

Złoże barytu wypełnia szczelinę uskokową między gnejsami, a skałami osadowymi karbonu. Przyjmuje się pokarboński wiek szczeliny, a występowanie porfirów wskazywałoby na permskie lub triasowe powstanie dyslokacji.

Złoże barytu Jedlinka leży na dawnym nadaniu górniczym kopalni węgla kamiennego „Trost”. W roku 1839 podczas eksploatacji węgla natrafiono na dyslokację między wschodnią granicą karbonu zapadliska południowosudeckiego, a gnejsami Gór Sowich, zawierającą żyłę barytu. Eksploatację węgla w kopalni „Trost” przerwano w 1845 roku. W roku 1901 na wschód od sztolni Trost rozpoczęto budowę nowej kopalni „Evelinens Glück”, w której eksploatowano do roku 1914 również baryt (kopalnia „Jedlinka II”). W okresie międzywojennym nie prowadzono tu eksploatacji. Wlot sztolni do tej kopalni znajdował się ok. 400 m na północ od późniejszego szybu „Władysław” (kopalnia „Jedlinka I”), gdzie prowadzono eksploatację po roku 1945. W roku 1954 udokumentowano nowe strefy barytonośne w Jedlince (Żmudziński A., 1954) i podjęto eksploatację. Eksploatacja złoża trwała do roku 1965, do momentu wyczerpania się zasobów.

Na złoże składają się trzy żyły: północna, środkowa i południowa, o przebiegu NW-SE, zapadające ku NE pod kątem ok. 60-70°. Żyły występują w gnejsach bądź piaskowcach i zlepieńcach, w których tkwią intruzje ryolitowe karbonu górnego. Najbogatsza jest żyła południowa (Jedlinka I) o długości 300 m, biegu 330° i upadzie 70° ku SE. Miąższość jej zmienia się po biegu i upadzie. Maksymalnie wynosi około 3,0 m, średnio - 1,5-1,7 m, przy rozpoznaniu do głębokości 65 m. Żyła środkowa, kwarcowo-barytowa, wykazuje nieznaczne miąższości szacowane na do 1,5 m miąższości pozornej, przy głębokości zalegania 18,7 m i długości żyły po rozciągłości 770 m. W żyle północnej (Jedlinka II - Evelinens Glück) baryt występuje na kontakcie gnejsów z żyłą kwarcowo-porfirową. Miąższość żyły barytu zmienia się tu od 0,5 m do 3,0 m, średnio wynosi 1,16 m, przy średniej głębokości zalegania 36 m i i długości żyły po rozciągłości 140 m.

Baryt złoża Jedlinka jest pochodzenia hydrotermalnego i należy do formacji barytowo-węglanowej, w której obok barytu duży udział mają węglany. Najstarszymi skałami w złożu są porfiry, na co wskazują gniazda barytu w porfirze oraz utwory węglanowe: ankeryty i dolomity w formie gniazd i żył w porfirach. Mineralizacja węglanowa jest starsza od barytowej, na co wskazuje penetracja węglanów przez baryt. Wyróżniono w złożu 3 generacje barytu (Lis J., Sylwestrzak H., 1986):

I - mylonit kwarcowo-barytowy o wyglądzie skrytokrystalicznego rogowca, baryt jest biały, mleczny, tylko w pobliżu okruchów ankerytu zabarwiony na rdzawo i żółto, występuje także jako smugi różnej miąższości w czarnym i wiśniowym ile lub między iłami a kalcytem i barytem grubokrystalicznym,

II - generacja barytowo-kalcytowa, czyli tzw. baryt różowy, grubopłytowy, spękany; na spękaniach i powierzchniach ziaren pojawiają się wydzielenia hematytu; baryt jest poprzecinany żyłkami grubokrystalicznego kwarcu,

III - baryt grubokrystaliczny, biały, niekiedy przezroczysty, występujący głównie w centrum żył.

Fazy rozwoju mineralizacji w Jedlince to: 1) powstanie spękań i szczelin oraz sylifikacja i hematytyzacja skał otaczających, 2) mineralizacja węglanowo-żelazista, 3) zbrekcjonowanie i powtórne otwarcie szczelin oraz mineralizacja barytowo-kwarcowa, 4) mineralizacja barytowo-węglanowa, 5) powstanie białego barytu (Pawłowska J., 1970).

Z barytem współwystępuje m.in.: kwarc, hematyt, dolomit, ankeryt, syderyt, chalkopiryt, fluoryt i kalcyt. Analiza chemiczna barytu wykazała następujące zawartości składników:

BaSO4 - 66,55%

SiO2 - 7,13 - 12,51 %

Fe2O3 - maks. 1,0 %

CaO - maks. 0,6 %

CaF2 - maks. 2,0 %.

Złoże Jedlinka należy do III grupy złóż jako złoże o bardzo skomplikowanej budowie i dużej zmienności. Zasoby podane w dokumentacji dotyczyły żyły południowej, Jedlinka I i wynosiły według stanu na rok 1961 (Benko M., 1961):

- 33 467 ton zasobów bilansowych w kat. C1 barytu o średniej zawartości BaSO4 - 72,7 %

- 15 656 ton zasobów bilansowych w kat. C2 barytu o średniej zawartości BaSO4 - 53,4 %

Aktualny stan zasobów bilansowych barytu w złożu wynosi 37 tys. ton (Przeniosło S., 2005). Złoże nie jest eksploatowane od roku 1965.

 E. Sztromwasser

Powrót do strony głównej