Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

BARYT I FLUORYT

Jeżów Sudecki

Złoże barytu z fluorytem Jeżów Sudecki, udokumentowane w kategorii C2 (Sroga C., 1994) jest położone ok. 4,5 km na NE od centrum Jeleniej Góry. Jego obszar leży na pograniczu dwóch dużych jednostek strukturalnych Sudetów: Gór Kaczawskich na północy i masywu karkonoskiego na południu, rozdzielonych strefą dyslokacyjną uskoku śródsudeckiego. Masyw karkonoski stanowi postorogeniczną intruzję granitoidową wieku górnokarbońskiego. Głównym elementem litologicznym są tu granity porfirowate z towarzyszącymi im żyłami aplitów i porfirów. Struktura kaczawska składa się z dwóch pięter: (a) starszego, zbudowanego ze skał epimetamorficznych serii zieleńcowej i łupkowej (łupki zieleńcowe i zieleńce, łupki kwarcowo-albitowe i łupki kwarcowo-serycytowe) wieku od eokambru do najniższego karbonu, oraz (b) młodszego, wulkaniczno-osadowego (lamprofiry, ryolity, żyły aplitowo-kwarcowe, kwarcowe, węglanowe, barytowe, barytowe z fluorytem i margle) oraz związanych z nimi skał żyłowych wieku od karbonu po górną kredę. Z okresem paleogen-neogen jest związany kompleks wulkaniczny, bazaltowy.

Historyczne wzmianki o poszukiwaniach za barytem i fluorytem w rejonie Jeżowa Sudeckiego i Dziwiszowa pochodzą z przełomu wieku XIX i XX. W objaśnieniach do mapy geologicznej ark. Jelenia Góra z 1937 roku zawarta jest informacja o eksploatacji żyły barytu w Jeżowie (Zimmermann E. w: Sroga C., 1994). W latach 50-tych ubiegłego wieku poszukiwania barytu prowadziła tu m. in. K. Kulesza (1958) bez pozytywnych rezultatów. Dopiero zdjęcie geologiczno-złożowe wykonane w latach 1969-1970 na wzgórzu Szybowisko przyniosło pozytywne wyniki (Szałamacha M., 1970). Prace prowadzone w następnych latach zakończono dokumentacją geologiczną w kategorii C2, ale zasobów nie zatwierdzono (Szałamacha M. et al., 1983). W latach 1985-1989 prace kontynuowano, odwiercając m. in. siedem kierunkowych otworów wiertniczych. Wyniki tych prac i badań pozwoliły na udokumentowanie złoża barytu z fluorytem i zatwierdzenie zasobów.

Złoże ma formę dwóch, lokalnie trzech równoległych żył o zmiennej grubości, wypełniających szczelinę tektoniczną o biegu W-E i upadzie 65-85° ku S, przeciwnie niż upad foliacji skał metamorfiku kaczawskiego. Lokalnie, w partiach przypowierzchniowych, notuje się upad szczeliny tektonicznej ku północy. Żyły w partii przypowierzchniowej rozwidlają się, a miejscami przyjmują formę wydłużonych soczew. Miąższość rzeczywista strefy tektonicznej, w obrębie której są wykształcone żyły barytu z fluorytem, waha się od 3 do 24 m. W większości otworów stwierdzono istnienie drugorzędnych stref tektonicznych, zmineralizowanych barytem i fluorytem oraz stref tektonicznych podobnych litologicznie do dyslokacji Jeżowa Sudeckiego ale pozbawionych mineralizacji o znaczeniu złożowym. Otoczenie żył stanowią zmetamorfizowane utwory kompleksu kaczawskiego o zmiennej litologii i różnym stopniu zaangażowania tektonicznego.

W złożu wydzielono trzy żyły, których miąższość rzeczywista waha się od 0,22 m do 1,64 m:

- żyłę Główną, rozprzestrzeniającą się na całym obszarze złoża i zajmującą centralną pozycję w przypadku nawiercenia trzech żył, o średniej miąższości 0,82 m,

- żyłę Dolną, podścielającą żyłę Główną i wykształconą na mniejszej przestrzeni, o średniej miąższości 0,56 m,

- żyłę Górną stwierdzoną zaledwie w kilku otworach w pozycji stropowej względem dwóch poprzednich żył, o średniej miąższości 0,65 m.

W głębszej partii złoża żyły są zrzucane przez uskok inwersyjny o ok. 60-90 m na jego południowym skrzydle. Od zachodu złoże jest ograniczone poprzecznym uskokiem inwersyjnym, który zrzuca żyłę na swym zachodnim skrzydle na dużą głębokość. Ku wschodowi złoże stopniowo zwęża się i wyklinowuje, a dyslokacja Jeżowa Sudeckiego jest przesuwana uskokami poprzecznymi pionowymi o stosunkowo niewielkim zasięgu. Dyslokacja ta wraz z żyłami przecina niezgodnie utwory metamorfiku kaczawskiego. Wypełnienie szczeliny uskokowej stanowią wszystkie typy skał występujące w tej części obszaru. Skały w obrębie dyslokacji noszą piętno zmian tektonicznych oraz przeobrażeń metasomatyczno-hydrotermalnych związanych z wielokrotnym rozwieraniem się szczeliny uskokowej i doprowadzaniem roztworów mineralizujących. Dyslokacja Jeżowa Sudeckiego jest strukturą wielofazową (Szałamacha M., 1976) - do najstarszych należą spękania i szczeliny uskokowe podłużne, kolejny etap reprezentują spękania i uskoki poprzeczne, zaś najmłodszemu odpowiadają spękania ścinające. Z uwagi na skomplikowaną budowę złoża, zaliczono je do III grupy złóż. Zawartość głównych składników w złożu przedstawia poniższa tabela.

SKŁAD KOPALNY W ZŁOŻU JEŻÓW SUDECKI (Sroga C., 1994)

 

Składnik

Zawartość od - do

w % łącznie z danymi

z szybików

Średnia zawartość w %

na podstawie

otworów wiertniczych

BaSO4

7,30 - 96,80

63,18

CaF2

0,00 - 52,56

8,60

SiO2

1,00 - 80,24

-

Fe2O3

0,10 - 9,28

-

Suma BaSO4 + CaF2

10,08 - 98,20

71,75

 W złożu stwierdzono występowanie dwóch rodzajów kopaliny: (a) barytowej i (b) barytowo-fluorytowej, brak natomiast samodzielnej kopaliny fluorytowej w ilościach umożliwiających odrębne wydzielenie.

Z porównania zawartości barytu i fluorytu w poszczególnych otworach wiertniczych wynika, że stosunek ilościowy tych dwóch składników uzależniony jest od kolejności powstawania poszczególnych żył. Starsze żyły czerwonego barytu są niemal pozbawione fluorytu (do kilku %), natomiast młodsze, drobne żyły różowego i kremowo-białego barytu odznaczają się zwiększoną zawartością CaF2, tworząc niekiedy skupienia barytowo-fluorytowe. Nie zauważa się wzrostu zawartości fluorytu wraz z głębokością.

Omawiane złoże jest związane z postmetamorficzną i pomagmową mineralizacją hydrotermalną wieku triasowo-jurajskiego, wykształconą w obrębie strefy dyslokacyjnej Jeżowa Sudeckiego, a nawiązującą przestrzennie do uskoku śródsudeckiego. Decydujący wpływ na kształt złoża miały procesy tektoniczne faz alpejskich, odzwierciedlające się w złożu w formie inwersyjnych dyslokacji podłużnych i skośnych oraz młodszych uskoków pionowych.

Zasoby bilansowe w kategorii C2 oszacowane w dokumentacji geologicznej z 1994 roku wynoszą:

- kopaliny barytowej 446,5 tys. ton (przy średniej zawartości BaSO4 - 72,22%),

- kopaliny barytowo-fluorytowej - 108,6 tys. ton (przy średniej zawartości BaSO4 - 38,32 %).

Sumaryczne zasoby bilansowe barytu w obu rodzajach kopalin w kat. C2 wynoszą 364,1 tys. ton (Przeniosło S., 2005) , a sumaryczne zasoby pozabilansowe wynoszą 79,9 tys. ton. Pozabilansowe zasoby fluorytu oszacowano na 61,3 tys. ton.

Złoże Jeżów Sudecki należy do złóż małych, a udokumentowane zasoby nie spełniają kryteriów bilansowości w stosunku do ilości zasobów. W przypadku podjęcia wydobycia należy liczyć się z dużymi stratami eksploatacyjnymi.

(E. Sztromwasser)

Powrót do strony głównej