Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

BARYT I FLUORYT

                

Baryt (CaS04) i fluoryt (CaF2) to minerały tworzące hydrotermalne paragenezy, stąd łączne traktowanie ich wystąpień. Najważniejsze złożowe koncentracje tych minerałów występują na obszarze Sudetów i zapadlisk sudeckich oraz w Górach Świętokrzyskich.  

 

SUDETY

Powszechność i różnorodność występowania barytów w Sudetach pozwala na wydzielenie tu dwóch grup formacji: (a) polimetaliczno-barytowo-fluorytowej i (b) barytu (monomineralna). W grupie pierwszej wydziela się dodatkowo formacje reprezentujące określony typ koncentracji złożowej o podobnym składzie mineralnym i cechach morfogenetycznych.

Oprócz głównych formacji, mniejsze koncentracje barytu spotyka się m. in. w melafirach w postaci migdałów, a także w formie rozproszonych ziaren lub konkrecji w utworach osadowych, głównie karbońskich.

 

Baryt

Baryt pojawia się głównie w formacjach polimetaliczno-barytowo-fluorytowych o znacznym rozprzestrzenieniu, zmiennym składzie mineralnym oraz w formie żyłowej lub gniazdowej. W skład żył wchodzi baryt lub też fluoryt, głównie z kwarcem, węglanami i siarczkami. Baryt i fluoryt są tu na ogół młodszymi produktami mineralizacji, powstałymi w niskich i średnich temperaturach, po wydzieleniu się głównej ilości siarczków i kwarcu.

W grupie tej wydzielono formacje:

- barytowo-kwarcową (wystąpienia: Boguszów, Głuszyca, Jabłów, Modliszów, Bystrzyca Górna),

- barytowo-węglanową (wystąpienia: Jedlinka, Srebrna Góra, Dziećmorowice),

- barytowo-fluorytową (wystąpienia: Stanisławów, Jeżów Sudecki).

     ZŁOŻA BARYTU

Głuszyca

Jedlinka

Stanisławów

Jeżów Sudecki

Boguszów

Inne wystąpienia barytu

 

Fluoryt

Złoża i większe skupienia fluorytu w Sudetach można ująć w trzy grupy formacji: polimetaliczno-barytowo-fluorytową, fluorytową i pierwiastków rzadkich z fluorytem. Oprócz wymienionych formacji, fluoryt w ilości niezłożowej spotyka się głównie w pegmatytach okolic Strzegomia i Czernicy.

W grupie formacji polimetaliczno-barytowo-fluorytowych wydziela się formacje: fluorytowo-kwarcową i barytowo-fluorytową.

Formacja fluorytowo-kwarcowa jest rozwinięta głównie w obrębie metamorfiku śnieżnickiego i reprezentuje ją złoże fluorytu w Kletnie oraz skupienia fluorytu pod Śnieżnikiem Kłodzkim (Banaś M., 1965; Przeniosło S., Sylwestrzak H., 1971; Maćków A., 1991).

Formacja barytowo-fluorytowa jest reprezentowana przez skupienia fluorytu w złożach barytu w: Stanisławowie i Jeżowie Sudeckim.

Fluoryt reprezentujący grupę formacji fluorytu napotkano na Pogórzu Izerskim w okolicach Kopańca i Małej Kamienicy (Mochnacka K., 1975). Wypełnia on tam szczeliny tektoniczne w gnejsach. Na monoklinie przedsudeckiej fluoryt w różnej postaci występuje w obrębie utworów cechsztynu (Bereś B. et al., 1971).

Grupę formacji pierwiastków rzadkich z fluorytem reprezentuje tylko formacja łyszczykowo-fluorytowa związana z leukogranitami na obszarze Pogórza Izerskiego w okolicach Krobicy i Świeradowa (Pawłowska J., 1966). Głównymi składnikami tych skał są: kwarc, fluoryt, muskowit i biotyt. Ziarna fluorytu średnicy 0,08 do 0,4 mm są jasnożółte lub białe. Zawartość fluorytu w skale jest mała, a tylko miejscami osiąga 23% CaF2. Powstanie tej grupy jest wiązane z procesami pneumatolityczno - hydrotermalnymi wieku przedwaryscyjskiego (op. cit.).

Opisane wystąpienia fluorytu nie mają znaczenia przemysłowego, ale stanowią ważny wskaźnik poszukiwawczy.

Inne wystąpienia fluorytu znane są również z żył hydrotermalnych (Dziećmorowice, Boguszów, Stanisławów, Kowary) i stref zmienionych metasomatycznie (Złoty Stok). Przejawy mineralizacji fluorytowej w Sudetach napotkano w około 20 punktach (Maleszewska H., 1953; Pawłowska J., 1969).  

 

GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE

W zachodniej części Gór Świętokrzyskich znaleziono ponad 90 punktów mineralizacji barytowej (Z. Rubinowski, w: Osika R., 1987), a w kilku miejscach był on eksploatowany. Przedmiotem eksploatacji były siarczki miedzi, srebra i ołowiu, którym towarzyszył zazwyczaj baryt. Kruszce te wydobywano już w XII-XIV w., zaś barytem zaczęto się interesować dopiero w pierwszych latach XX w. Baryt wydobywano podczas eksploatacji kruszców na górze Moczydło koło Jaworzni, w Szczukowskich Górkach, na Górze Zachętnej w Chełmcach, a w niektórych miejscach prowadzono również samodzielną eksploatację tego surowca.

Baryt stwierdzono w utworach paleozoiku—mezozoiku, od kambru aż po górny trias, dominują jednak mineralizacje w skałach dewonu oraz permu i triasu. Najczęściej baryt występuje w skałach węglanowych, rzadziej w spoiwie piaskowców i zlepieńców. Najbardziej rozpowszechnione są dwa typy okruszcowania: (a) żyłowo-gniazdowy i (b) impregnacyjny.

Do najważniejszych wystąpień barytu na obszarze Gór Świętokrzyskich zalicza się 4 złoża: Góra Moczydło, Ostra Górka koło Huciska, Górki Szczukowskie oraz złoże w Strawczynku.. Złoża te reprezentują (op. cit.) teletermalną formację Pb-Zn-Ba, obejmującą złoża o przejściowym typie zmineralizowania, od galeny z barytem do monomineralnych żył barytowych.

W złożu Moczydło koło Jaworzni. wapienie żywetu są pocięte uskokami o kierunku N-S na których rozwinęły się doliny typu krasowego, wypełnione materiałem klastycznym pochodzącym ze skał paleozoicznych. W zlepieńcowatych (permskich i triasowych) rumoszach tworzyły się pionowe żyły galenowe z barytem. Baryt reprezentowany był przez dwie generacje - baryt starszy, różowy, występujący na obrzeżach szczelin i młodszy - biały i żółtobrunatny, który tworzył wraz z galeną i kalcytem drobne żyły. Baryt młodszy przecinał zarówno baryt starszy, jak też strefy fanglomeratów pochodzenia krasowego.

W złożu Ostra Górka w Hucisku mineralizacja barytowa rozwinęła się w gruboziarnistych piaskowcach środkowego pstrego piaskowca. Baryt tworzy żyłę lub impregnuje spoiwo piaskowców. Żyła miała przebieg regularny o kierunku 170O i upadzie około 70O ku W, a długość jej wynosiła około 400 m. Wypełniała ona zluźnienie tektoniczne, przebiegające równolegle do strefy antyklinalnej Góry Perzowej w Hucisku. Ku południowi żyła wyklinowywała się, a od północy była obcięta uskokiem. W złożu stwierdzono dwie generacje barytu: (a) starszą tworzył baryt różowy, pokruszony na bloki i spojony (b) młodszym barytem o barwie wiśniowiowej.

Baryt eksploatowano tu doraźnie w okresie międzywojennym i w latach 1955-1959 złoże zostało całkowicie wyczerpane.

Złoże Szczukowskie Górki buduje okruszcowany pokład piaskowców triasowych grubości około 2 m. i długości 200 m. Mineralizacjia barytem nakładała się na okruszcowanie galenowe, tworząc żyłki do 1 cm grubości lub też impregnowała spoiwo w piaskowcach.

Złoże Strawczynek należało do największych złóż barytu w Górach Świętokrzyskich. Baryt występuje tam głównie w wapieniach łukowskich triasu środkowego oraz w mniejszej ilości napotkano go w stropie wapieni dewońskich i w dolomitach retu. Szczeliny tektoniczne, sięgające niekiedy do kilkunastu metrów głębokości, są wypełnione wapieniem warstw łukowskich. Utwory te wraz z klastycznym materiałem dewońskim tworzą zlepieńce i brekcje. W miejscach skrasowiałych i zbrekcjowanych występuje okruszcowanie barytowe. Baryt tworzy dwie generacje: (a) ostrokrawędziste okruchy i bloki barytu różowego i (b)  baryt biały, pełniący rolę spoiwa.

W utworach retu mineralizacja barytem obejmuje warstwy zdolomityzowanych zlepieńców z wkładkami porowatych dolomitów organodetrytycznych oraz brekcje. Występujący tu baryt jest biały, gruzłowy, przyjmuje formę gniazd i impregnacji. Barytowi towarzyszy niewielka ilość siarczków miedzi, galeny i sfaleryt.

W złożu Strawczynek wyróżniono 3 strefy zawierające baryt. Najbogatsze okruszcowanie występuje w dolomitach retu w północnej części złoża. Średnia zawartość BaSO4 w dolomitach wynosi około 30%, w innych partiach złoża jest ona zmienna. Lokalnie, gdy występują nagromadzenia o charakterze żyłowym, ilość BaSO4 przekracza 80% (op. cit.).

Złoże Strawczynek było kiedyś eksploatowane, jednakże z powodu niskiej zawartości składnika użytecznego (ok. 30%) oraz niewielkich zasobów (udokumentowane w kategorii C2 zasoby bilansowe wynoszą 110 tys. ton) kopalnię zamknięto (Przeniosło S., 2005).

Złoża barytu Gór Świętokrzyskich mają genezę hydrotermalną (Rubinowski Z., w: Osika R., 1987). Źródłem baru i siarki były podgrzane roztwory mieszane (wtórnohydrotermalne), krążące w skałach jako solanki i uruchamiane w czasie faz ruchów kimeryjskich, a głównie w okresie fazy laramijskiej orogenezy alpejskiej. Z kolei K. Pawłowska (w: op. cit.) uważa, że baryt w Strawczynku powstał w dwóch odrębnych etapach. Mineralizacja gruzłowa w dolomitach retu jest pochodzenia syngenetyczno-diagenetycznego, natomiast mineralizacja w dewonie i w wapieniach łukowskich jest epigenetyczna i powstała w wyniku działalności podgrzanych roztworów uruchomionych w czasie fazy eokimeryjskiej.

 

INNE WYSTĄPIENIA BARYTU W POLSCE

Oprócz wymienionych regionów baryt występuje również na obszarze śląsko-krakowskim oraz na terenie Tatr, jakkolwiek na żadnym z tych obszarów nie stwierdzono okruszcowania o znaczeniu przemysłowym (Z. Rubinowski, w: Osika R., 1987).

Na obszarze śląsko-krakowskim baryt występuje w dolomitach kruszconośnych, gdzie pojawia się w końcowym stadium mineralizacji cynkowo-ołowiowej i tworzy formy gniazdowe. Mineralizacja barytem wykorzystuje tu strefy spękań alpejskich o kierunku WNW-ESE.

Przejawy mineralizacji barytowej na Ornaku w Tatrach są związane ze skałami magmowymi i metamorficznymi, sam zaś baryt występuje w paragenezie z siarczkami miedzi i srebra, z domieszką antymonu, ołowiu, molibdenu i złota, a także w żyłach kwarcowo-barytowych i kwarcowo-syderytowych. Kruszce, którym towarzyszył baryt, były eksploatowane na niewielką skalę w okresie XV-XVIII w. Okruszcowanie to jest przypuszczalnie pochodzenia hydrotermalnego (op. cit.).

 

(G. Czapowski, E. Sztromwasser)

Powrót do strony głównej