Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

BARYT I FLUORYT

INNE WYSTĄPIENIA BARYTU W SUDETACH

Poza udokumentowanymi złożami barytów, na Dolnym Śląsku znane są liczne miejsca ich niewielkich wystąpień o znaczeniu dziś historycznym (Gruszczyk H., 1952; Kulesza K., 1958, 1961; Birkenmajer Z., 1962, 1963; Birkenmajer-Geringer Z., 1964b, 1965a, 1965b; Gorczyński J., 1967; Maj-Niśkiewicz J., 1967; Jerzmański J., 1973; Jerzmański et. al., 1975; Rydzewski M., 1976; Borek Z., 1990, 1991). W przeszłości były one często eksploatowane, głównie ze względu na rudy metali. Znajdują się na obszarach:

Gór Sowich - Dziećmorowice, Modliszów, Bystrzyca Górna, Lubachów, Zagórze Śląskie, Podlesie, Kamionki, Jugów, Przygórze, Grodziszcze, Srebrna Góra,

Gór Bardzkich - Nowa Wieś Kłodzka,

Gór Kaczawskich - Stara Góra (Radzimowice), Chełmiec-Męcinka,

zapadliska południowosudeckiego - Jabłów, Sobięcin, Grzmiąca, Trójgarb,

masywu Śnieżnika - Marcinków, Kletno,

osłony metamorficznej Karkonoszy - Podgórze, Jakuszyce, Dziwiszów, Miedzianka.

Ze względu na znaczenie historyczne tych wystąpień, tylko nieliczne z nich zostały omówione szerzej.

Góry Sowie

Góry Sowie stanowią osobną jednostkę strukturalną Sudetów. Zbudowane są z najstarszych skał archaicznych i proterozoicznych o wysokim stopniu metamorfozy. W większości są to gnejsy różnych odmian. Skały młodsze reprezentowane przez osady kulmu i niewielkie masy wulkanitów permskich ukazują się tylko w sudeckiej części kry gnejsowej, stanowiącej właściwe pasmo Gór Sowich i oddzielonej uskokiem sudeckim brzeżnym od północnej części kry gnejsowe, wchodzącej w skład bloku przedsudeckiego. Tektonika kry Gór Sowich jest bardzo skomplikowana. Spękania gnejsów są bardzo silne, wielokierunkowe i wiąże się z nimi sieć uskoków. Te zaburzenia mogą datować się z różnych epok orogenicznych.

Liczne wystąpienia barytowe w górach Sowich pozostają w ścisłym związku z zaburzeniami tektonicznymi. Bieg większości żył barytowych jest równoległy do SW krawędzi kry gnejsowej. Na wszystkich wychodniach barytu spotyka się ślady starych wyrobisk górniczych i poszukiwawczych. Z żyłami barytowymi jest związana mineralizacja w postaci galeny srebronośnej, blendy cynkowej, chalkopirytu, rzadziej pirytu i one były przedmiotem poszukiwań oraz eksploatacji. Baryt w większości przypadków był uważany jedynie za wskaźnik okruszcowania.

Miejsca, mające dziś znaczenie historyczne, a w których do drugiej wojny światowej eksploatowano żyły barytowe to m. in.:

Srebrna Góra

Obszar mineralizacji znajduje się około 1,5 km na północny zachód od dawnej stacji kolejowej w Srebrnej Górze, w dolinie potoku Węża. Występuje tu żyła kalcytowo-siarczkowa o kierunku 315-320° i upadzie 70-80° na północny wschód na rozciągłości około 250 m. Miąższość żyły dochodzi do 1,0-1,5 m, lecz obok żyły głównej biegną też żyłki drobniejsze. Treść żyły stanowią głównie kalcyt i baryt. Baryt jest drobno i grubokrystaliczny o wykształceniu tabliczkowym, biały lub kremowy, często matowy. Kalcyt, towarzyszący zwykle barytowi, w głębszych partiach jest minerałem dominującym. Minerały kruszcowe i galena srebronośna odgrywają główną rolę, podrzędnie występują chalkopiryt, piryt i arsenopiryt. Żyła barytowa wraz z żyłami kalcytowymi wypełnia szeroką strefę dyslokacyjną w gnejsach sowiogórskich. Początki górnictwa w rejonie Srebrnej Góry sięgają XIV wieku. Eksploatowano kruszce srebra i ołowiu. Okres kopalnictwa zakończył się tu w roku 1954. W latach następnych ożywiło się górnictwo, ale o charakterze poszukiwawczym (Kulesza K., 1958). W wyniku wykonanych tu w latach 60-tych prac stwierdzono, że z punktu widzenia złożowego, występująca mineralizacja barytowa nie ma znaczenia przemysłowego (Birkenmajer Z., Morawski T., 1962; Rydzewski M., 1976)

Dziećmorowice

W żyłach kwarcowo-barytowych i kwarcowo-kalcytowych biegnących wzdłuż zaburzeń tektonicznych w sąsiedztwie uskoku śródsudeckiego i o biegu identycznym z biegiem tego uskoku (północny zachód-południowy wschód), stwierdzano bogate okruszcowanie w postaci rud polimetalicznych: Cu, Pb, Zn, Ni, Co i Sb. Z żyłami kwarcowo-kalcytowymi było związane okruszcowanie uranem. Baryt występuje tu jako minerał żylny, tworząc wtrącenia w skale otaczającej w postaci mleczno-białych, tabliczkowatych i skorupowatych agregatów o wymiarach 2-3 cm. Na ciągu żył barytowych czynna była kopalnia uranu.

Modliszów

Przy drodze do Modliszowa od strony południowej na kontakcie gnejsów i kataklazytów występują dwie żyły kwarcowo-barytowe o upadzie 70-85° i biegu 310° na północny zachód lub południowy wschód. Opisywana żyła miała od kilku do kilkudziesięciu cm miąższości, średnio 20 cm, na długości 100 m. Występujący tu baryt był mocno zwietrzały, grubokrystaliczny, rzadziej średniokrystaliczny, białawy o różowym odcieniu (do 98,99% BaSO4) z drobnymi wpryśnięciami galeny, chalkopirytu lub blendy cynkowej (Gorczyński J., 1965). W rejonie tym są widoczne ślady starych robót.

Grodziszcze

W dolinie potoku płynącego z góry Szeroka, między górą Świnka a górą Pokrzywnik, na odcinku 1 km  były obserwowane żyły barytowe o kierunku południkowym z niewielkim odchyleniem ku zachodowi. W XIX w. eksploatowano tu żyłę barytu długości 120 m i miąższości do 1,5 m. Baryt z rejonu Grodziszcza jest grubokrystaliczny, tabliczkowaty o barwie śnieżnobiałej i matowym połysku, miejscami z licznymi wtrąceniami galeny. Charakter tych żył jest zbliżony do żył ze Srebrnej Góry, w których przedłużeniu występują (Poręba E., 1965).

Kamionki

Eksploatację żyły barytowo-kwarcowej w dawnej kopalni Augusta przerwano przed I wojną światową. Kilka poziomów eksploatacyjnych oraz liczne szybiki i chodniki świadczą, że była to żyła pokaźnych rozmiarów. Baryt wypełnia tu szczelinę dyslokacyjną w gnejsach. Bieg żyły jest prawie południkowy, a upad bardzo stromy. Opisywany w literaturze baryt z Kamionek jest biały, miejscami lekko kremowy, drobnokrystaliczny, silnie strzaskany, z nalotami wodorotlenków Fe na płaszczyznach spękań (Kulesza K., 1958; Czarnecki A., 1963; Lis J., Sylwestrzak H., 1986). Wyrobiska obecnie są niedostępne.

Przygórze

Mineralizacja barytowa występuje na południowo-wschodnim stoku góry Golec, w strefie dyslokacyjnej na kontakcie gnejsów sowiogórskich z karbonem produktywnym zagłębia noworudzkiego. Żyła barytowa zalega na kontakcie soczewy serpentynitu i dolomitów ankerytonośnych. Bieg i upad żyły: 280/80°S, miąższość zmienna, maksymalnie do 30 cm. Treść żyły stanowi drobnoziarnisty agregat barytowo-kwarcowy. Baryt jest żółtawy, często zabarwiony wodorotlenkami żelaza i manganu. Ilość kwarcu wzrasta ku peryferiom żyły. Minerały rudne: galena, chalkopiryt, magnetyt, hematyt, malachit oraz śladowe ilości niklu i kobaltu. Sztolnia o długości 26 m prowadzona po biegu żyły została zlikwidowana na początku XX w.

(E. Sztromwasser)

Powrót do strony głównej