Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

Gipsy i anhydryty

ZACHODNIA CZĘŚĆ ZAPADLISKA PRZEDKARPACKIEGO

Złoże Dzierżysław

Złoże gipsów Dzierżysław znajdowało się 4 km na południe od Kietrza i było jedynym udokumentowanym złożem gipsów mioceńskich na obszarze Śląska Opolskiego. W 1997 roku zostało wykreślone z "Bilansu zasobów...".

Złoże było eksploatowane od około 1812 roku na wychodniach w obszarze upadowych „Ferdynand” i „Anna” przez poszczególnych właścicieli gruntów. Około roku 1870 rozpoczęto eksploatację bardziej prawidłową od poprzedniej na skalę drobnego przemysłu. Przed rokiem 1939 było trzech głównych właścicieli, z których każdy posiadał odrębne upadowe. Miały one nazwy: „Ferdynand”, „Ludwik” i „Anna” (Adamiakowski L., 1953). Wszystkie one były czynne do roku 1945. W wyniku działań wojennych kopalnie uległy znacznym zniszczeniom. Po wojnie podjęto eksploatację upadową „Anna”. W roku 1949 kopalnia „Dzierżysław” została przejęta przez władze państwowe od dotychczasowego właściciela i od tego czasu datuje się nowe zainteresowanie tutejszym gipsem. W latach 1949-1952 odwiercono tu kilkadziesiąt otworów wiertniczych w celu wyjaśnienia budowy złoża i dokładnego określenia zasobów. Złoże gipsu Dzierżysław było eksploatowane do roku 1972 na pięciu poziomach eksploatacyjnych do głębokości 40 m w kopalni podziemnej. Wydobywano gipsy o minimalnej zawartości CaSO4x2H2O - 65%. Surowiec o zawartości czystego gipsu powyżej 85% stosowany był do produkcji gipsów modelarskich, sztukatorskich i budowlanych, natomiast surowiec uboższy był używany do produkcji cementu portlandzkiego.

Podłoże serii gipsowej w złożu stanowią skały paleozoiczne: piaskowce mikowe, szarozielone lub brązowe (szarogłazy), średniozwięzłe oraz łupki ilaste, ciemnoszare. Wiek szarogłazów i łupków został określony na podstawie podobieństwa petrograficznego ze skałami budującymi najbliższą okolicę, które należą do dolnego karbonu (kulm) i zajmują znaczne obszary ku południowemu zachodowi, opierając się o Sudety (Adamiakowski L., 1953). W spągu serii gipsowej, bezpośrednio na kulmie, leżą szarozielone iły piaszczyste, czasem zlepieńcowate, z otoczakami skał podłoża, zwane podgipsowymi o miąższości do 10 m i uznawane za dolny baden. Ponad nimi leżą niezgodnie gipsy, margle i iły gipsowe wyższego badenu o łącznej miąższości ok. 40 m. Wśród gipsów wyróżnia się gipsy grubo-, średnio- i drobnokrystaliczne. Ponad poziomem gipsowym zalegają iły nadgipsowe tortonu górnego. Możliwość rozpoziomowania iłów mioceńskich na iły podgipsowe, gipsowe i nadgipsowe pozwoliła na ścisłe określenie granic złoża gipsów.

Złoże ma kształt soczewy wyklinowującej się w kierunku południowym, erozyjnie obciętej od zachodu. Sumaryczna miąższość serii złożowej waha się w granicach 60-100 m, natomiast średnia miąższość samego złoża wynosi 35,6 m. Zasadniczą część złoża stanowi warstwa gipsów grubokrystalicznych o maksymalnej miąższości 40 m, występująca w centralnej jego części i przechodząca ku górze w gipsy zbite z wkładkami margli i iłów (Kwiatkowski S., 1974). Stosunek nadkładu do złoża wynosi średnio 0,71. Spągowa powierzchnia złoża jest nierówna, deniwelacje dochodzą do 60 m.  Zawartość CaSO4x2H2O w złożu jest bardzo zmienna, waha się w granicach 48-92%, natomiast średnia zawartość czystego surowca w złożu wynosi 90,37%. Najbogatsza część złoża występuje w centralnej partii soczewy gipsowej, lecz nie jest związana ze strefą jej maksymalnej miąższości. Głównymi odmianami litologicznymi w Dzierżysławiu są gipsy ziarniste (grubokrystaliczne) i iły gipsowe oraz w mniejszej ilości gipsy zbite, płytowe. Opisane były tutaj również alabastry.

W złożu objętym dokumentacją (Adamiakowski L., 1953) udział złoża o różnej koncentracji surowca wynosi:

                            % CaSO4 x 2H2O                    % objętości złoża     

gipsy o zawartości: ponad 85                                   45

gipsy o zawartości: 65 - 85                                       43

gipsy o zawartości: poniżej  65                                 12

 Udokumentowane i zatwierdzone w 1953 roku zasoby bilansowe w kategoriach: A, B, C1 i C2 wynosiły 74 026 tys. ton.  Parametry jakościowe charakteryzujące złoże przedstawiono w tabeli.

TABELA. WŁASNOŚCI FIZYCZNO-CHEMICZNE GIPSÓW ZŁOŻA DZIERŻYSŁAW

(Cwojdziński S., 1979)

Własności chemiczne (w %)

Głębokość pobrania próbki w m w otworach

i fizyczne

14 - 50

60 - 70

 

II/4

V/3

VI/1

VI/8

VII/10

zawartość H2O krystalizacyjna

20,80

19,26

18,59

17,19

18,45

zawartość SiO2

1,26

2,30

0,94

8,36

2,84

zawartość Fe2O3

0,59

0,43

0,07

1,19

0,27

zawartość Al2O3

0,31

0,73

0,53

1,40

0,90

zawartość CaO

32,51

31,50

34,77

30,13

32,52

zawartość MgO

śl.

0,51

-

-

0,25

zawartość SO3

43,79

43,75

41,49

39,65

41,08

zawartość CO2

0,63

1,37

4,36

0,87

3,29

CaSO4 x 2H2O

94,15

94,06

89,20

85,25

88,32

Wilgotność naturalna

0,14

0,22

0,14

0,36

0,25

Gęstość pozorna w Mg/m3

-

2,2

-

-

-

Gęstość w Mg/m3

-

2,2-2,4

-

-

-

 

Inne wystąpienia gipsów tego regionu

Inne, będące niegdyś obiektem lokalnej eksploatacji, odsłonięcia gipsów mioceńskich w przysudeckiej, zachodniej części zapadliska przedkarpackiego znane są m. in. z miejscowości: Czernica (znajdujące się tam zasoby szacowano w 1965 roku na 38 tys. ton), Pietrzejowice, Kropidło, Słupow, Markocice, czy Lelowice (Wyrwicka K. w: Osika R., 1987). Wystąpienia te nie były opracowywane surowcowo.

(E. Sztromwasser)

Powrót do strony głównej