Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

Gipsy i anhydryty

POŁUDNIOWY SKRAJ ZAPADLISKA PRZEDKARPACKIEGO

Złoża gipsów pierwotnych i anhydrytów w południowej (przykarpackiej) strefie zapadliska występują jedynie w rejonie rzeszowskim, w obrębie miocenu parautochtonicznego (Połtowicz, 1991).. Drobne odsłonięcia gipsów występują także pomiędzy Skawiną a Bochnią, jednak ze względu na zanieczyszczenie materiałem ilastym i piaszczystym nie mają one znaczenia przemysłowego. W obrębie Krakowa na Podgórzu, Woli Duchackiej i w Łagiewnikach eksploatowano niegdyś gipsy warstwowane o miąższości 8 metrów. Gipsy te zostały w większości wyeksploatowane, a ich pozostałości znajdują się na terenach zabudowanych (Kwiatkowski S. 1974) .

Zespół złóż w rejonie:  Niedźwiada-Glinnik-Mała-Broniszów

Złoża te położone są na południe od Ropczyc w formie izolowanego płatu osadów mioceńskich leżących transgresywnie na fliszu karpackim. Cały zespól złóż rozpoznany na początku lat sześćdziesiątych posiada powierzchnię ok. 4 km kwadratowych. Miąższość występujących tam gipsów dochodzi do 80 metrów. Osady chemiczne tworzą nieckę szerokości 2.5 km, wydłużoną ku północy, a od południa przykrytą przez niewielkie nasunięcie fliszowe. Profil osadów mioceńskich w rejonie Niedźwiady przedstawia się następująco (od spągu ku górze):

- iły podgipsowe,

- gipsy

- iły nadgipsowe

- tufity

- wapienie litotamniowe.

W obrębie osadów chemicznych (gipsów) wyróżniono 6 odmian litologicznych, które występują w cyklach powtarzających się w następującej kolejności od dołu: gips zlepieńcowaty - gips zbity - gips laminowany - gips średniokrystaliczny i grubokrystaliczny - gips trzewiowy - anhydryt. W okolicy Niedźwiady stwierdzono występowanie sześciu takich cykli o miąższości od 5 do 20 metrów. Miąższości poszczególnych ogniw maleją ku brzegom niecki, zanikają w tym kierunku także poziomy gipsów trzewiowych.

Gipsy występujące w rejonie Niedźwiady cechuje duża zmienność zawartości CaSO4x2H2O od około 98% (gipsy alabastrowe) do około 65% (gipsy ilaste). Zasoby perspektywiczne (szacunkowe) określono łącznie na ok. 53.5 tys. ton (Niemczyk J., 1962).  Złoże to nie jest ujęte w aktualnym bilansie zasobów.

Siedliska

Złoże to położone jest w obrębie osadów mioceńskich występujących na fliszu karpackim w południowej części tzw. „zatoki rzeszowskiej”. Seria ewaporatowa została tam rozpoznana w starym kamieniołomie położonym pomiędzy Siedliskami, a Broniakówką. W kamieniołomie odsłania się ściana ok. 13 m wysokości zbudowana z gipsów laminowanych, lokalnie przekrystalizowanych. W górnej części profilu występują gipsy brekcjowe. Złoże zostało rozpoznane szczegółowo w kat. A+B+C1, C2  i posiada zasoby w ilości 3952 tys. ton gipsu, w tym w kategorii  A+B+C1 - 823 tys. ton i w kategorii C2 - 3129 tys. ton (Przeniosło S., 2005).  

Łopuszka Wielka

Złoże występuje w obrębie osadów miocenu sfałdowanego w brzeżnej części Karpat na południowy wschód od Przeworska. Tworzy ono soczewkę gipsów w obrębie serii iłów gipsowych i zapada na północny zachód pod kątem 30 stopni. Gipsy występują na głębokości przeciętnie 40-65 m i mają stosunkowo niewielką miąższość, od kilku do 10 metrów. Zawartość CaSO4 x 2H2O wzrasta ku środkowi złoża. Najważniejszą odmianą surowca w tym złożu są alabastry tworzące buły średnicy do kilkudziesięciu cm. Gipsy zbite i włókniste stanowią odmiany gorszej jakości.

Jakość gipsów alabastrowych jest wyjątkowo wysoka > 90% CaSO4 x H2O co pozwala je uznać za najlepszy surowiec gipsowy w południowej Polsce (Kwiatkowski S. 1974). Złoże to było eksploatowane od końca XIX wieku do początku lat siedemdziesiątych w małej kopalni podziemnej. Obecnie eksploatacja gipsów została zaniechana.

Zasoby geologiczne złoża Łopuszka Wielka oszacowano w 2004 roku (Przeniosło S., 2005) na 167,6 tys. ton.

(K. Bukowski)

Powrót do strony głównej