Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

Gipsy i anhydryty

GENEZA I  diagenezA GIPSóW

                 Wyniki badań litologiczno-sedymentologicznych, petrograficznych i geochemicznych umożliwiły odtworzenie warunków powstawania i diagenezy omawianych osadów siarczanowych (Kasprzyk, 1993b; Bąbel, 1996). Zróżnicowanie litofacji, ich sukcesja i skład geochemiczny odzwierciedlają zmienne warunki sedymentacji gipsów w badeńskim zbiorniku ewaporacyjnym, tylko okresowo izolowanym od wpływu otwartego morza.

                 Depozycja gipsów selenitowych nastepowała w warunkach płytkowodnych, z okresami emersji subaeralnej, natomiast sedymentacja grubego kompleksu gipsów klastycznych o cechach osadów redeponowanych miała miejsce w środowisku głębszym. Gipsy tworzyły się na szelfie lub platformie o zróżnicowanej morfologii, w rozległych, płytkowodnych lagunach (salinach, subbasenach) porozdzielanych przez lokalne wyspy lub płycizny o kierunku NW-SE. Depozycja gipsów w zróżnicowanych paleośrodowiskach strefy brzeżnej zbiornika badeńskiego miała charakter diachroniczny i odzwierciedla kolejne epizody zalewu i wysychania szelfu siarczanowego (Kasprzyk, w druku). Najbardziej drastyczne zmiany środowiska sedymentacji, które można wiązać z istotniejszymi zmianami poziomu morza, zaznaczyły się na granicy gipsów selenitowych i gipsów klastycznych, a także pod koniec depozycji gipsów.

                 Epizodyczne obniżenie poziomu morza prawdopodobnie zainicjowało długotrwały proces diagenetycznych przeobrażeń gipsów selenitowych (dolny kompleks gipsowy). Zachowanie pierwotnych cech litologicznych gipsów umożliwiło rekonstrukcję warunków, w jakich proces ten zachodził (Kasprzyk, 1995ab). W strefie przypowierzchniowej lub na powierzchni, wskutek podwyższonej temperatury i/lub koncentracji solanek porowych miała miejsce w warunkach synsedymentacyjnych dehydratacja i "nodulizacja" wcześniej powstałego osadu gipsowego. Dehydratacja gipsów klastycznych (górny kompleks gipsowy) rozpoczęła się w środkowej części basenu w warunkach wysokiego zasolenia wód porowych i postępowała progresywnie w kierunku peryferyjnej części basenu, w następstwie czego dehydratacja gipsów była procesem diachronicznym. Końcowe stadia dehydratacji zachodziły w późnej diagenezie i pod znacznym nadkładem, w osadzie całkowicie zlityfikowanym, wskutek pogrążania. Gipsy wtórne to efekt intensywnych przeobrażeń anhydrytów w warunkach zwiększonej migracji wód meteorycznych, zainicjowanej tektoniczną przebudową, lokalnym wynurzeniem i/lub erozją.

                 Sposób zalegania serii siarczanowej na obszarze północnej krawędzi zapadliska przedkarpackiego, lateralne zmiany jej miąższości i zdyslokowanie przez systemy uskoków, ilustruje syntetyczny przekrój geologiczny w rejonie od Wójczy po Staszów.

 

(A. Kasprzyk)

Powrót do strony głównej