Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

Gipsy i anhydryty

 

ZłOżA gipsów badeńskich

                 Głównym obszarem występowania udokumentowanych złóż gipsów badeńskich jest obszar Ponidzia (Kasprzyk, 1992). W okresie powojennym prowadzono tu intensywne prace geologiczno-poszukiwawcze i rozpoznawcze gipsów mioceńskich. Umożliwiły one udokumentowanie dużych zasobów tej kopaliny w rejonach: nidziańskim, staszowskim i działoszyckim, gdzie skały gipsowe na znacznym obszarze odsłaniają się na powierzchni lub występują pod niewielkim nadkładem (do 15 m). Na tym obszarze miąższość gipsów zmienia się od 10 do 46 m. Średnia zawartość CaSO42H2O w gipsach wynosi 84% wag. (Kasprzyk, 1986). W profilu gipsów zaznaczają się wyraźne zmiany składu chemicznego, wyrażone spadkiem zawartości CaSO42H2O, a tym samym jakości kopaliny, przy jednoczesnym wzroście udziału węglanów i części nierozpuszczalnych w HCl w kierunku stropowej części profilu. Skład chemiczny gipsów zmienia się również lateralnie: w kierunku zachodnim i południowym (t.j. w kierunku Karpat) wyraźnie wzrasta zailenie gipsów wraz ze wzrastającym udziałem facji klastycznych (Kubica, 1992).

                 Na obszarze Ponidzia gipsy były od dawna znane i wykorzystywane jako materiał budowlany (pierwsze wzmianki z XVII w.) (Kwiatkowski, 1972). Eksploatację gipsów w rejonie nidziańskim na złożach Gartatowice i Sędziejowice prowadziło w okresie międzywojennym przedsiębiorstwo "Standart--Gips" w Jędrzejowie a tuż po wojnie "Jędrzejowskie Zakłady Przemysłu Gipsowego" oraz Spółdzielnia Pracy "Kopaliny Mineralne" w Kielcach. Zasoby gipsów nie zostały wyczerpane a eksploatację przerwano wobec konkurencji ze strony nowo otwartej kopalni "Gacki" na złożu Gacki-Krzyżanowice, czynnej do 1985 r. W latach 1963-1985 w kopalni tej wydobyto ponad 26 mln t kamienia gipsowego, z którego w kombinacie „Dolina Nidy” w Gackach produkowano gipsowe prefabrykaty budowlane (głównie płyty gipsowe oraz tzw. suche tynki). Była to pierwsza odkrywkowa kopalnia gipsu z eksploatacją na skalę przemysłową z użyciem materiałów wybuchowych, systemem dwupoziomowym. Wydobycie w latach 1966-1982 przekraczało 1 mln t rocznie, osiągając 1,7 mln t w 1979 r. Eksploatacja obejmowała cały poziom gipsowy, przy czym urobek z partii dolnej (gipsy szklicowe) dostarczał surowca o najwyższej jakości (do 99 % CaSO42H2O). Kopalnia „Gacki” została zlikwidowana wskutek całkowitego wyczerpania udokumentowanych zasobów geologicznych złoża.

W rejonie nidziańskim udokumentowano w kategoriach A+B+C1 i C2 osiem złóż gipsów, z których dwa: Borków-Chwałowice i Leszcze są obecnie eksploatowane.

Parametry jakościowe gipsów kwalifikują je jako surowiec do produkcji spoiw gipsowych budowlanych i przemysłowych. Przy zastosowaniu eksploatacji selektywnej mogą one być wykorzystane do produkcji spoiw gipsowych półwodnych, wymagających surowca wysokiej jakości (Kasprzyk, 1986). W kamieniołomie na złożu Borków-Chwałowice odsłania się najpełniejszy profil gipsów badeńskich (Kasprzyk 1998). Pod gipsami występują tu iły margliste, margle i wapienie litotamniowe badenu dolego. Warstwy gipsowe zapadają pod kątem 4-6o w kierunku północno-wschodnim; ich miąższość osiąga 37 m w północno-wschodniej części złoża.

                 Poważne perspektywy poszerzenia obecnej bazy surowcowej są związane z obszarami wychodni i płytkiego występowania gipsów. W rejonach: nidziańskim, staszowskim i działoszyckim wytypowano 13 obszarów perspektywicznych (Kasprzyk, 1992). Dotychczas zbilansowane zasoby gipsów na obszarze Ponidzia zapewniają pokrycie stale wzrastającego zapotrzebowania przemysłu krajowego, jednakże bieżące wydobycie nie zaspokaja w całości jego potrzeb, szczególnie w branży materiałów budowlanych. Metodą konkurencyjną wobec perspektyw rozszerzenia eksploatacji naturalnych złóż gipsów jest pozyskiwanie gipsów syntetycznych z odsiarczania spalin, nadających się według wstępnej oceny jako surowiec do produkcji spoiw gipsowych dla budownictwa (B. Orłowski, 1995).

                 Ściany większości starych wyrobisk na Ponidziu, odsłaniające różnorodność litofacji i struktur sedymentacyjnych skał gipsowych o dużym znaczeniu naukowo-dydaktycznym i walorach krajobrazowych, są dziś objęte ochroną jako rezerwaty i stanowiska dokumentacyjne przyrody nieożywionej (Kasprzyk, 1998). Wyrobisko kopalni „Gacki” zostało wzorcowo zrekultywowane w latach 1985-1990. Zastosowano system rekultywacji specjalnej i częściowo leśnej, zachowując interesujące profile odsłonięć gipsów w formie projektowanego rezerwatu przyrody nieożywionej „Gacki” i pomnika przyrody nieożywionej „Gacki”. Na fragmentach ścian dawnej kopalni odsłania się ponadto interesujący i charakterystyczny dla Ponidzia zespół roślinności kserotermicznej. Obecnie po rekultywacji tereny pogórnicze kwalifikują się do włączenia w granice Nadnidziańskiego Parku Krajobrazowego. Ochrona krajobrazu Ponidzia, stanowiąca element Wielkoprzestrzennego Systemu Obszarów Chronionych w województwie kieleckim, w sposób istotny ogranicza możliwość przemysłowego zagospodarowania udokumentowanych na tych terenach licznych złóż gipsu (Z. Rubinowski, 1996).

(A. Kasprzyk)

Powrót do strony głównej