Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej    

Surowce chemiczne

Gipsy i anhydryty

Lubichów-Konrad -Niecka Grodziecka

Obszar złoża leży w obrębie synkliny grodzieckiej stanowiącej północno-wschodnie skrzydło zapadliska północnosudeckiego. Synklinę grodziecką wyznaczają: od wschodu wychodnie skał czerwonego spągowca, zaś od NW - skały metamorfiku kaczawskiego. Oś synkliny ma kierunek SE-NW i zanurza się ku NW.

Gipsy i anhydryty występujące w niecce grodzieckiej są znane od czasów poszukiwań rud miedzi jeszcze sprzed roku 1939. W latach 50-tych, w ramach prowadzonego rozpoznania rud miedzi, udokumentowano w granicach złoża rud miedzi Niecka Grodziecka złoże anhydrytów i gipsów, obejmujące 2 pola - Lubichów i Konrad (Trembecki A., Lewicka J., 1959). Łącznie stwierdzono tu  zasoby bilansowe w kategorii C1 w ilości 444,5 mln ton anhydrytów i gipsów oraz 63 765 tys. ton zasobów pozabilansowych do głębokości 550 m. Eksploatacji jednak nie prowadzono.

Do problemu gipsów i anhydrytów powrócono w końcu lat 70-tych po zamknięciu kopalni miedzi Lubichów. W roku 1984 M. Ćwiklik opracował nową dokumentację geologiczną złoża obejmującą niewielki obszar w rejonie szybów w Lubichowie. Udokumentowano wówczas 10,35 mln ton gipsów i anhydrytów w kat. B i C1 w tym 7,878 mln ton anhydrytów poza filarem, do poziomu głębokościowego ok. 200 m. W latach następnych kontynuowano prace badawcze i dokumentujące na polu Lubichów (Przysłup S., 1985, 1992; Preidl M., 1993) do głębokości 400 m. W roku 1987 rozpoczęto eksploatację anhydrytów wydobywając 50 tys. ton.

W kolejnym opracowaniu dotyczącym anhydrytów obszaru złoża rud miedzi Niecka Grodziecka, ale z wyłączeniem kopalni Lubichów, ustalono ich zasoby prognostyczne w kategorii D1 (Neumam 1990). Zasoby bilansowe do głębokości 400 m wynoszą - 119 636 tys. ton, a zasoby pozabilansowe na głębokości poniżej 400 m wynoszą - 3 822 965,5 tys. ton. Łączne zasoby prognostyczne anhydrytów zostały ustalone w ilości 3 942 599, 5 tys. ton.

Cechsztyn górny w złożu Lubichów-Konrad budują 3 kompleksy skalnych o łącznej miąższości w granicach od 80 do ponad 150 m. Kompleks środkowy tworzą iły ciemnobrązowe, niekiedy czarne, w stropie których występuje seria anhydrytowo-gipsowa z przerostami łupków ilastych, łupków ilasto-gipsowych oraz z pojedynczymi wystąpieniami piaskowca i wapienia  (Neuman W., 1990). Seria złożowa (anhydrytowo-gipsowa) zalega w formie pokładu o rozciągłości NW- SE ze zmiennym kątem upadu  7 do 300 na SW. W głębszych partiach zalegania serii złożowej kąty upadu nie przekraczają 100. Największe upady są w strefach bliskich wychodniom i w wąskich blokach tektonicznych.

Fig. 2. Przekrój geologiczny przez złoże gipsu i anhydrytu „Lubichów” (wg S. Przysłup, 1984). Objaśnienia: 1- piaskowce, 2 - zlepieńce, 3 - iły, 4 - łupki, 5 - iłołupki, 6 - gipsy, 7 - anhydryty, 8 - wapienie, 9 - wapienie ilaste i margle, 10 - uskoki, Q - czwartorzęd, T - trias, P2-3 - cechsztyn górny (perm górny), P2-2 - cechsztyn środkowy (perm górny), P2-1 - cechsztyn dolny (perm górny), Pcs - czerwony spągowiec (perm dolny).

Seria złożowa położona jest ok. 65-100 m. ponad pokładem złoża miedzi. Pokładową formę serii siarczanowej komplikuje bogata tektonika uskoków normalnych i inwersyjnych. Wiodący system uskoków ma kierunek NW-SE.  Silne zdyslokowanie jest obserwowane w części NE złoża. Uskoki odznaczają się zazwyczaj nieciągłością, która powoduje, że budowa złoża wyraża się obecnością wąskich bloków o charakterze zrębów, rowów czy schodów. Wielkości zrzutów ulegają znacznym zmianom, od kilku do 200 metrów, co jest utrudnieniem w eksploatacji. Strefom tektonicznym towarzyszą często gipsy, rozwinięte w pobliżu płaszczyzn uskokowych w formie nieregularnych gniazd i kieszeni.

Złoże Lubichów tworzy pokład o zmiennej miąższości i silnie zaburzonym sposobie zalegania. Gipsy i anhydryty współwystępują ze zmiętymi i sprasowanymi iłołupkami. Pokład serii siarczanowej na całym niemal obszarze wykształcony jest jako zespół warstw anhydrytów zbitych, szarych, krystalicznych, czystych. Głębokość spągu złoża wynosi 26,4-400,0 m. Miąższość całkowita serii złożowej waha się od 0,7 m do 148,2 m., w tym (wg M. Preidl, 1993) grubość anhydrytów - od 1,7 do 50,3 m (średnio 23,5 m), gipsów stropowych - od 2,5 do 26,2 m (średnio 4,2 m), gipsów spągowych  - od 0,5 do 30,5 m (średnio 3,3 m).

Gipsy występuje w ilościach podrzędnych. Odznaczają się dużą nieregularnością występowania i zmienną miąższością. Forma ich występowania ma charakter pseudopokładowy zalegający ponad lub pod anhydrytami co wynika z genezy powstania gipsów w wyniku hydratyzacji anhydrytów. Gipsy stropowe mają większe miąższości tylko w strefach bliższych wychodniom. Z głębokością miąższość ich maleje do zupełnego zaniku. Gipsy spągowe odznaczają się znacznie większym rozprzestrzenieniem, występują niemal na całym obszarze. Na kontakcie gipsów i anhydrytów pojawiają się niekiedy anhydryty nie w pełni zhydratyzowane, określane mianem anhydrogipsów.

Poglądy na tworzenie się anhydrytów są podzielone. Zakładany jest pierwotny (strącanie w warunkach podwyższonej temperatury i przy dostatecznym stężeniu innych jonów np. MgCl2) lub wtórny (odparowanie wody krystalicznej z pierwotnego gipsu drogą dyfuzji w warunkach metamorfizmu regionalnego) charakter anhydrytów. Oba poglądy są zgodne, że pierwotny osad uległ metamorfizmowi regionalnemu, czego wyrazem jest krystaliczna budowa anhydrytów oraz to, że po podniesieniu  warstw anhydrytowych w pobliże powierzchni - nastąpiło wtórne uwodnienie anhydrytów, prowadzące do powstania czap gipsowych czy przeławiceń gipsowych w anhydrycie. Dyslokacje ułatwiały doprowadzanie wody. Wiele przesłanek natury geologicznej wskazuje, że gipsy powstały w wyniku hydratyzacji, z czym związane jest ich objętościowe powiększenie się do 30%. Zjawisko to spowodowało zniszczenie sąsiadujących z nimi iłołupków, które są często sfałdowane, a niekiedy zmiażdżone (Preidl M., 1993).

Powierzchnia złoża Lubichów wynosi 65,3 ha. Złoże jest eksploatowane poprzez 2 szyby dawnej kopalni miedzi - Lubichów I i Lubichów II, które znajdują się we wschodniej części złoża. 

Z uwagi na trudną w interpretacji budowę geologiczną, skomplikowaną tektonikę, obecność stref zaburzonych tektonicznie, zmienną miąższość i występowanie stref zagrożeń wodnych złoże Lubichów zaliczone jest do II grupy złóż. Obecnie złoże znajduje się na obszarze chronionego krajobrazu „Grodziec”.

Niecka Grodziecka

Opisane wyżej złoże Lubichów jest częścią udokumentowanego w latach 50-tych ubiegłego wieku, w granicach złoża rud miedzi Niecki Grodzieckiej (Preidl M., 1964), złoża anhydrytów i gipsów, obejmującego dwa pola - Lubichów i Konrad (Trembecki A., Lewicka J., 1959). Zatwierdzono wtedy łączne zasoby bilansowe złoża Lubichów-Konrad Iwiny w kategorii C1 w ilości 444,5 mln ton oraz 63,7 mln ton zasobów pozabilansowych do głębokości 550 m. W kolejnym opracowaniu dotyczącym anhydrytów obszaru złoża rud miedzi Niecki Grodzieckiej, ale z wyłączeniem kopalni Lubichów, ustalono ich zasoby prognostyczne w kategorii D1 (Neuman U., 1990). Zasoby bilansowe do głębokości 400 m wynoszą - 119 636 tys. ton, a zasoby pozabilansowe na głębokości poniżej 400 m wynoszą - 3 822 965,5 tys. ton. Łączne zasoby prognostyczne anhydrytów zostały ustalone w ilości 3 942 599, 5 tys. ton.

Seria złożowa cechsztyńskich anhydrytów zalega tu w formie pokładu o rozciągłości NW-SE, przy zmiennym kącie upadu od 7 do 25° ku SW. Pokład serii złożowej komplikuje silna tektonika uskoków normalnych i inwersyjnych o amplitudzie od 10 m do 200 m.

 

Fig. 3. Przekrój geologiczny przez złoże anhydrytów „Niecka Grodziecka” (wg U. Neumann, 1990) Objaśnienia: 1 - piaski i żwiry, 2 - iły, mułki, 3 - iłołupki, łupki ilaste, 4 - piaskowce, 5 - żwirowce, zlepieńce, 6 - anhydryty, 7 - dolomity, 8 - wapienie ilaste i margle, 9 - wapienie, 10 - uskoki, Q - czwartorzęd, Ng - neogen, Tw - wapień muszlowy (trias); Tp3 - piaskowiec pstry górny - ret (trias); Tp1-2 - piaskowiec pstry dolny i środkowy (trias), PZ3 - cechsztyn górny (perm górny), PZ1 - cechsztyn dolny (perm górny), Pcs - czerwony spągowiec (perm dolny).

(E. Sztromwasser)

Powrót do strony głównej