Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej    

Surowce chemiczne

SUROWCE CHEMICZNE NA TLE GEOLOGICZNEJ HISTORII POLSKI

            W geologicznej historii Polski surowce chemiczne pełnią ważną rolę, zarówno jako wyznacznik ważnych momentów, np. wzmożony wulkanizm czy zmiany klimatyczne (ewaporacja, wietrzenie), jak i istotny składnik miąższościowy sukcesji skalnych (permskie ewaporaty osiagają ponad 1700 m grubości).

            Większość surowców, szczególnie o charakterze osadowym, związana jest ze schyłkiem paleozoiku i trzeciorzędu. Na obszarze Polski panowały wówczas warunki sprzyjające formowaniu rozległych stref depozycji chemicznej i powstały późnopermska (cechsztyńska) i neogeńska (mioceńska) - według dawnej klasyfikacji późnotrzeciorzędowa - chemiczne formacje osadowe. W obu formacjach najbardziej istotnym elementem są ewaporaty, zarówno sole chlorkowe jak i siarczany wapnia, cechujące się właściwym ewaporatom cyklicznym następstwem określonych typów skał (tzw. cyklotemy ewaporatowe). Sukcesje te, korelowalne na dużych obszarach, stały się podstawą podziału litostratygraficznego tych wymienionych okresów.

            Formacja cechsztyńska uformowała się w ogromnym basenie morskim, zajmującym ponad 3/5 obecnego obszaru Polski, na przedpolu masywów kaledońsko-hercyńskich. W jej profilu wyróżnia się szereg ogniw litostratygraficznych (Wagner R., 1994), opartych na cyklotemowym schemacie, opracowanym na obszarze Niemiec. Ważniejsze jednostki o genezie ściśle ewaporacyjnej - anhydryty i sole - wymieniane w tekście, przedstawiono w tabeli (obok ogniw solnych podano ich miąższość).

 WAŻNIEJSZE OGNIWA LITOSTRATYGRAFICZNE MŁODSZEGO PERMU (CECHSZTYN) Z OBSZARU POLSKI (wg Wagner R., 1994; uproszczone)

CYKLOTEM

WAŻNIEJSZE

OGNIWA

EWAPORATOWE

PZ4

najmłodsza sól kamienna

(Na4; do 129 m)

zuber czerwony

 

anhydryt pegmatytowy

(A4)

(Na4t; 114-130 m)

 

młodsza sól kamienna zailona

(Na3t; do 70 m)

zuber brunatny

(do 70 m)

PZ3

młodsza

sól

 

 

kamienna

młodsza sól potasowa

(K3; do 20 m)

 

(Na3; 100-300 m)

 

 

 

anhydryt

główny

(A3)

 

anhydryt kryjący

(A2r)

 

 

starsza

sól

 

PZ2

kamienna

starsza sól   potasowa

(K2; do 120 m)

 

(Na2; 600-810 m)

 

 

 

anhydryt

podstawowy

(A2)

 

anhydryt

górny

(A1g)

PZ1

najstarsza

sól kamienne

(Na1; do 300 m)

 

anhydryt

dolny

(A1d)

 

 

 

 

 

            Druga wielka formacja, mioceńska, powstała w wąskim rowie przedgórskim na przedpolu formujących się Karpat. Jej część północna występuje in situ w obrębie dzisiejszego zapadlliska przedkarpackiego, zaś część południowa została częściowo wchłonięta przez nasuwające się płaszczowiny karpackie, a częściowo spiętrzona przed ich czołem. Niewielkie rozmiary basenu morskiego w rowie (w porównaniu z ogromnym zbiornikiem cechsztyńskim), szybkie tempo jego zmykania przez wypiętrzany masyw Karpat i intensywne zasypywanie osadami znacznie skróciło mioceński epizod ewaporacyjny. W polskiej części rowu rejestruje się wyraźnie jeden kompleks ewaporatów, opisywanych jako formacja z Wieliczki (sole kamienne i siarczany) bądź formacja z Krzyżanowic (siarczany). Ten epizod ewaporacyjny datowany jest na środkowy miocen (środkowy-górny baden). Powstała sukcesja ewaporatowa  jest dość cienka - do 100 m.  Z nią powiązane są złoża siarki rodzimej.

          Inne surowce chemiczne występują w różnych wiekowo osadach. U schyłku kredy i w dolnym trzeciorzędzie w płytkim morzu powstały liczne koncentracje fosforytów, choć ich wystąpienia znane są też z dolnego paleozoiku. Barwiny mineralne i ziemia krzemionkowa powstały podczas egzogenicznego wietrzenia wychodni skał mezozoicznych w paleogenie. Piryt pojawia się jako minerał osadowy i diagentyczny od paleozoiku po trzeciorzęd, bogatsze koncentracje hydrotermalne i ekshalacyjno-efuzywne - podobnie jak baryt i fluoryt - wiążą się z wulkanizmem hercyńskim.

 

Powrót