Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

PIRYT

 

SUDETY

Najważniejszym wystąpieniem pirytu jest złoże Wieściszowice, położone koło Marciszowa w górach Rudawach Janowickich, w obrębie metamorficznych łupków wieku proterozoicznego i staropaleozoicznego, należących do wschodniej osłony intruzji granitowej Karkonoszy. Wychodnia złoża łupków pirytowych rozciąga się od dolinki we wsi Wieściszowice na południu, zboczem wzgórza w kierunku góry Szkarłatnej w pasie o szerokości ok. 200 m i długości ok. 4,5 km.

Okruszcowanie pirytem obejmuje łupki kwarcowo-serycytowo-chlorytowe. W stropie tych utworów występują łupki chlorytowe, a w spągu łupki kwarcowe. W serii złożowej występują przewarstwienia zieleńców, będących zmetamorfizowanymi skałami wulkaniczno-tufitowymi asocjacji spilitowo-keratofirowej (Jaskólski S., 1964). Całą serię zaliczono do formacji wulkanicznej z Leszczyńca (Teisseyre J. K., 1973). Strefa rudna ma rozciągłość południkową, występuje w niej wyłącznie piryt z bardzo nielicznymi wtrąceniami chalkopirytu. Oprócz tego stwierdzono tu niewielką mineralizację polimetaliczną w formie żył poprzecznie przecinających omawiane skały. W żyłach stwierdzono siarczki: Fe, Cu, Zn i Pb. Nieco później w złożu pirytu w Wieściszowicach zaobserwowano nieznaną dotychczas polimetaliczną mineralizację żył kwarcowych (Piestrzyński A., Salamon W., 1977). Wydzielono trzy etapy mineralizacji. Pierwszy etap reprezentują: pirotyn, piryt i kwarc, minerały drugiego etapu to  chalkozyn, bornit, sfaleryt, galena i syderyt, wypełniające puste przestrzenie i cementujące spękania kataklastyczne w pirycie i w kwarcu. Minerały trzeciego etapu, m. in.: markasyt, chalkopiryt, sfaleryt, galena, dolomit i kalcyt powstały w wyniku metasomatozy minerałów etapów wcześniejszych.

Wieściszowickie łupki pirytonośne to skały serycytowo-chlorytowe, drobnozłupkowane, o barwie srebrzystej z odcieniem żółtawym lub brunatnym. Głównym minerałem rudnym jest piryt rozproszony w łupkach wzdłuż powierzchni złupkowania w formie idiomorficznych kryształów lub idioblastycznych agregatów. Średnica ziaren pirytu wynosi 0,1-6,0 mm, przeważają ziarna o średnicy do 2 mm. Zawartość pirytu jest zmienna: w partiach bogatszych osiąga 12-30%, lokalnie nawet 70%, natomiast w skałach uboższych - ok. 5-6%. Przeciętna zawartość pirytu w złożu wynosi 15,5% (Rubinowski Z. w: Osika R., 1987). W obrębie północnej odkrywki obserwuje się duże wkładki białej, serycytowo-kwarcowej skały pozbawionej niemal pirytu. Łupki serycytowo-chlorytowe są silnie zdeformowane dając lokalnie odmiany pręcikowe. Nachylenie łupków jest strome, 60-80° z upadem ku NE i E. Skały pirytonośne przecięte są cienkimi żyłkami kwarcowymi i kwarcowo-skaleniowymi o grubości do 3 cm. Niektóre z nich są zmineralizowane pirytem. R. Krajewski (1949) wyróżnił w obrębie łupków serycytowo-chlorytowych odkrywki północnej trzy bogatsze w piryt pasma (zespoły warstw) łupkowe o łącznej miąższości ponad 30 m: zachodnie (10 m), środkowe (20 m) i wschodnie (3 m). Każde z nich odznaczało się inną zawartością siarki uzyskiwanej z pirytu. Pasma te przedzielone są  warstwami z uboższym okruszcowaniem. Przeprowadzone prace badawcze ustaliły, że w głąb wychodni mineralizacja pirytem wzrasta, zmniejsza się natomiast ku południowi.

        Złoże w Wieściszowicach zaliczono do zmetamorfizowanych złóż osadowych (Berg G., 1923; Petrascheck W. E., 1933 w: Osika R., 1987; Piestrzyński A., Salamon W., 1977). Koncentracja siarczków żelaza nastąpiła przy udziale efuzywno-ekshalacyjnej działalności podmorskiego wulkanizmu (Jaskólski S., 1964).

Łupki wieściszowickie były przedmiotem zainteresowania górniczego od dawna. Wydobywano je od końca XVIII wieku i przetwarzano na miejscu na siarczany miedzi i żelaza oraz na siarkę. Łupki eksploatowano w trzech kopalniach odkrywkowych. Największą z nich była odkrywka północna („Hoffnung”), gdzie znajdowały się zakłady przeróbcze. Pozostałe dwie były znacznie mniejsze. Odkrywka północna miała około 300 m długości, 150 m szerokości i 30 m głębokości. Pierwszy okres eksploatacji łupków przypadał na lata od 1852 do 1892 r, kiedy to zamknięto kopalnię z powodu nierentowności. Ponownie wznowiono eksploatację w roku 1904 i trwała ona do roku 1925. Szacuje się, że w latach 1852-1925 wyprodukowano tu ponad 200 tys. ton koncentratu, przy średniej zawartości 13% FeS2 (Krajewski R., 1949). W 1925 roku kopalnię i fabrykę w Wieściszowicach zamknięto ze względu na konkurencję tańszych pirytów z innych złóż. Ponownie zainteresowano się łupkami wieściszowickimi w roku 1947. Do roku 1954 prowadzono prace badawcze i poszukiwawcze. Została wykonana dokumentacja geologiczna złoża pirytu (Błocki E., 1955), jednakże możliwość podjęcia ich eksploatacji oceniono negatywnie. Wraz z odkryciem złóż siarki w Tarnobrzegu zaniechano dalszego rozpoznania i badań pirytów wieściszowickich.

W dokumentacji z 1955 roku ustalono, iż złoże przebadane do głębokości 100 m zawiera średnio 15,6% pirytu, zaś zasoby w kategoriach C1 i C2, stwierdzone badaniami tylko w rejonie na północ od odkrywki północnej, wynoszą 3,9 mln t.

Powrót do strony głównej