Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

PIRYT

 

GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE

 Najbardziej znanym miejscem eksploatacji pirytu w Górach Świętokrzyskich było złoże Rudki, gdzie eksploatację prowadzono w latach 1925-1972 w kopalni Staszic (Z. Rubinowski, w: Osika R., 1987). Z badań archeologicznych wynika, że już w II w. wydobywano tam rudy żelaza dla działającego w tym okresie dużego ośrodka hutniczego (dymarki) położonego na północnych zboczach Łysogór. Złoże pirytu w Rudkach  zostało odkryte przez J. Samsonowicza w 1922 roku. Następnie było ono przebadane przez C. Kuźniara (1933), H. Lo”gtersa (1944), C. Poborskiego (1947), J. Czarnockiego (1950), S. Jaskólskiego, C. Poborskiego, E. Goerlicha (1953), M. Niecia (1968, 1969). Eksploatację pirytu prowadzono od 1925 r., a w 1973 r. kopalnię zlikwidowano wskutek pozyskania  tańszej siarki pochodzącej z tarnobrzeskich złóż siarki rodzimej.

Złoże pirytu Rudki jest położone w obrębie strefy tektonicznej o regionalnym zasięgu, zwanej dyslokacją Rudek Staszic (Z. Rubinowski, w: Osika R., 1987). Przecina ona południkowo fałd łysogórski i przemieszcza względem siebie skały starszego paleozoiku (kambr-dewon) na odległość około 4 km. W obrębie tej dyslokacji sąsiadują ze sobą skały piaskowcowo-łupkowe syluru i dewonu dolnego, tworzące zachodnie, wiszące skrzydło oraz skały węglanowe dewonu środkowego (eifel i żywet), stanowiące wschodnie, zrzucone skrzydło. Szerokość szczeliny dyslokacyjnej wynosi 80-100 m. Jest ona wypełniona megabrekcją tektoniczną złożoną z bloków kwarcytowych, piaskowcowych i dolomitowych, tkwiących w wyprasowanych łupkach, mułowcach lub iłach czarnych lub pstrych. W południowym odcinku okruszcowanie pirytem obejmuje samą szczelinę tektoniczną, jak również występuje w stropie dolomitów skrzydła zrzuconego.

Złoże ma formę soczewki Staszic (Z. Rubinowski, w: Osika R., 1987), której miąższość zmienia się wzdłuż biegu, miejscami przyjmując charakter żyły. Soczewka ma kierunek N-S, a upad ku wschodowi pod kątem 45-60o. Miejscami kierunek żyły zmienia się na NW-SE. W niższej części złoże w planie poziomym ma formę półksiężycowatej soczewki, zwróconej stroną wypukłą ku wschodowi. Grubość żyły jest bardzo zmienna i wynosi 0,3-40 m. Oprócz tego piryt jest rozproszony w stropowych skałach węglanowych. Okruszcowanie prześledzono na długości około 600 m., zaś wierceniami -do  800 m.; poniżej  okruszcowanie się zmniejsza.

Eksploatację pirytu prowadzono na pięciu poziomach, do głębokości 240 m., wybierając rudy bogate: „piryt ziemisty” ( zawierający 37-42% siarki), piryt skalisty zwięzły (ok. 35% S) i dolomity pirytonośne (14-32% S). W latach 1925-1971 w kopalni Staszic wydobyto 4 mln ton bogatej rudy pirytowej, 1,5 mln t skały pirytonośnej Staszic (Z. Rubinowski, w: Osika R., 1987). Ponadto w zasobach złoża (obliczonych do głębokości 560 m) pozostawiono około 2 mln t pirytu, 18 mln t skały pirytonośnej, 0,6 mln t syderytu i 0,9 mln t dolomitów z hematytem.

Główną kopaliną w złożu są siarczki żelaza zwane potocznie pirytem (głównie buduje ją markasyt i melnikowit, podrzędnie - piryt) oraz syderyt w formie gniazd i hematyt w formie „śmietany hematytowej” lub zbitego błyszczu żelaza. W złożu stwierdzono Staszic (Z. Rubinowski, w: Osika R., 1987) trzy stadia mineralizacji: 1) syderyt i hematyt (błyszcz żelaza), 2) siarczki żelaza, 3) śladowa mineralizacja polimetaliczna (ZnS, PbS, CuFeS2, tenantyt, blenda uranowa). Hematyt w formie „śmietany hematytowej” jest prawdopodobnie produktem wietrzenia. Spośród minerałów płonnych stwierdzono w złożu: węglany (dolomit, ankeryt, kalcyt) oraz w śladach kwarc i baryt. Na wychodniach złoża powstała rozległa czapa wietrzeniowa utworzona przez iły haloizytowo-hydragilitowe, z gniazdami limonitu, śmietany hematytowej, siarczanów Fe, Mg i Al., ochry i wietrzeniowych glinek boksytowych.

Złoże w Rudkach powstało w wyniku działalności hydrotermalnej. Z Kowalczewski i T. Wróblewski (1974, w: po.cit.) wskazują na możliwe nałożenie się mineralizacji endogenicznej na pierwotnie ilaste skały dewonu zmineralizowane pirytem, w wyniku procesów wulkanogeniczno-osadowych. Z kolei H. Gruszczyk (1972, ibidem) uważa, że pierwotna koncentracja pirytu jest pochodzenia sedymentacyjnego, a następnie został on przemieszczony w sposób sekrecyjno-tektoniczny.

Poza złożem w Rudkach, w Górach Świętokrzyskich są znane liczne drobne skupienia pirytu typu osadowo-diagenetycznego, np. w  utworach dewonu w Łomnie, Brzostowie koło Rudek, w Winnej pod Łagowem, w Miedzianej Górze i Ławecznie oraz Dąbrowie pod Kielcami. Impregnacje i konkrecje  pirytu znane są utworach retu w Wierzbiu i Drugni koło Chmielnika, jury środkowej w Wyszmontowie koło Ćmielowa oraz w utworach trzeciorzędowych w Gluzach koło Buska Staszic (Z. Rubinowski, w: Osika R., 1987).

(G. Czapowski, E. Sztromwasser)

Powrót do strony głównej