Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej    

Surowce chemiczne

SOLE KAMIENNE I SOLE POTASOWO-MAGNEZOWE

 

Sól kamienna, której głównym składnikiem jest minerał halit (NaCl, do 99,1%), może występować w szerokim spektrum odmian, w zależności od ilości i rodzaju zawartych domieszek Domieszki te mogą obniżać (ił, siarczan) przydatność soli jako surowca, w przypadku zubrów (skał solnych zawierających 15-85% substancji ilastej) dyskwalifikując je jako kopalinę. Również sposób rozmieszczenia składników, stopień krystaliczności czy barwa definiują wykształcenie skały solnej i kształtują nazwy - głównie tworzone i stosowane przez górników - pozwalające śledzić warstwy solne w górotworze, np. sól różowa, sól laminowana, sól pasiasta czy sól witrażowa.

Głównymi minerałami soli potasowo-magnezowych, stwierdzonymi w złożach polskich, są: sylwin (KCl), karnalit (KMgCl3 x 6H2O), kainit (KCl x MgSO4 x 2H2O), langbeinit (K2Mg2(SO4)2), polihalit (K2MgCa2(SO4)4.x 2H20) i kizeryt (MgSO4.x H2O). Tworzą one często wzajemne paragenezy mineralne i współwystępują z halitem i anhydrytem, tworząc szereg odmian skał solnych, np. sól twardą kainitową (w składzie: sylwin+halit+polihalit+anhydryt) czy sól sylwinitową (sylwin+kizeryt+halit).

Sole kamienne i niektóre sole potasowo-magnezowe (sywinity, kizeryty, polihality) są końcowym produktem wspomnianej wcześniej, chemicznej precypitacji minerałów solnych z solanek (zwykle morskich) i ich wczesnodiagenetycznych przeobrażeń, dlatego też ich nagromadzenia są traktowane jako pierwotne osadowe złoża ewaporacyjne. Późnodiagentyczne przemiany skał solnych pod wpływem temperatury, ciśnienia i dostawy nowych solanek formują nowe, wtórne koncentracje mineralne, niekiedy o odmiennym od pierwotnego składzie, np. kizeryt lub/i kainit zamiast sylwinu czy karnalitu, w postaci żył lub gniazd.

Sól kamienna, poza przemysłem spożywczym, gdzie używana jest jako przyprawa i konserwant, odgrywa wielką rolę w przemyśle chemicznym jako ważny surowiec do produkcji chloru, sody, kwasu solnego. Stosowana jest też szeroko w przemyśle tworzyw sztucznych, w przemyśle azotowym, rafineryjnym, włókienniczym, skórzanym, w chłodnictwie, mydlarstwie, drogownictwie, hodowli, leśnictwie i w wielu innych gałęziach. Niektórzy autorzy wyliczają ponad 1500 zastosowań soli kamiennej.

Sole potasowe zużywane są w 90 % do produkcji nawozów. Związki potasu znajdują też zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym, szklarskim, włókienniczym, w elektrometalurgii, fotografice, pirotechnice, w przemyśle lakierniczo-farbiarskim, perfumeryjnym i w wielu innych dziedzinach.

Utwory solne występują w Polsce w trzech okresach geologicznych: późnym permie (cechsztyn), triasie (ret i kajper) i trzeciorzędzie (według aktualnej stratygrafii - młodszym kenozoiku). W pierwszych dwu okresach zbiorniki ewaporacyjne rozwijały się na obszarze dzisiejszego Niżu Polskiego, natomiast w miocenie epizod odparowania solanek i formowania soli miał miejsce na większą skalę jedynie w morskim basenie zapadliska przedkarpackiego. W osadach cechsztyńskich i mioceńskich występują od dawna eksploatowane przemysłowe złoża soli kamiennej, natomiast formacja triasowa jest rozpoznana w małym stopniu.

Bilans zasobów soli kamiennej w Polsce w 2004 roku rejestruje 19 złóż solnych, z których 4 reprezentują utwory mioceńskie z południa kraju, natomiast pozostałe przynależą do cechsztyńskiej formacji solonośnej. Łączne zasoby soli kamiennych wynoszą ponad 80 mld ton, z czego na sole mioceńskie przypada ponad 4,37 mld ton (ok. 5% całych zasobów).

(G.Czapowski)

Powrót do strony głównej