Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

SOLE KAMIENNE I SOLE POTASOWO-MAGNEZOWE

 

TRZECIORZĘDOWE  (MŁODSZY KENOZOIK) SOLE KAMIENNE

Pierwszy basen ewaporatowy na obszarze zapadliska przedkarpackiego utworzył się w dolnym miocenie (egenburgian), a solonośne i siarczanowe osady tego basenu określane są jako seria worotyszczeńska. Utwory tej serii znane są z Ukrainy, gdzie tworzą złoża soli kamiennych i potasowych (np. złoże w Stebniku). W polskiej części zapadliska przedkarpackiego osady serii worotyszczeńskiej stwierdzono jedynie na niewielkim obszarze położonym na południe od Przemyśla (Garlicki A., 1979), gdzie występują iły zubrowo-solne z gniazdami soli oraz licznymi przewarstwieniami skał klastycznych.

Główna seria ewaporatowa w polskiej części zapadliska powstała w środkowym miocenie (badenie) i objęła swym zasięgiem obszar od Górnego Śląska na zachodzie po wschodnią granicę kraju. Ze względu na swoją odmienność litologiczną i rozprzestrzenienie ewaporaty tworzą główny poziom korelacyjny w zapadlisku przedkarpackim. Są one rozwinięte w 2 facjach: chlorkowo-siarczanowej (sole kamienne, anhydryty, gipsy i iłowce - formacja z Wieliczki) i siarczanowej (gipsy, anhydryty, iłowce - formacja z Krzyżanowic). Brak jest wystąpień soli potasowych i potasowo-magnezowych, prawdopodobnie wskutek zbyt niskich koncentracji pierwotnej solanki i niedoboru jonów potasu i magnezu.

Dotychczas wiek ewaporatów ustalano na podstawie badań mikrofauny otwornicowej na środkowy baden (ok. 15 Ma). W ostatnich latach badania nannoplanktonu uściśliły wiek serii ewaporatowej na późny baden i granicę zony NN5/NN6 (Andreyeva-Grigorovich A.S. i in. 2003). Pojedyncze datowania wieku radiometrycznego tufitu z serii solonośnej z Bochni (13.6 +/-0.2 Ma) potwierdzają takie położenie (Dudek K. i in. 2004).

Badeńskie osady solne tworzyły się prawdopodobnie w najgłębszych częściach basenu ewaporacyjnego w wąskiej strefie przykarpackiej. Występują zarówno w obrębie serii allochtonicznej jak i autochtonicznej. Ich pierwotna miąższość z reguły nie przekracza 100 m. Na ich powstanie miały wpływ podmorskie ruchy masowe, które znosiły materiał terygeniczny i ewaporaty wraz z bardziej nasyconymi (pod względem NaCl) roztworami z płytszych części basenu (Kolasa K. i Ślączka A., 1985). Te procesy powtarzały się cyklicznie, podobnie jak okresowe zmiany poziomu morza i konfiguracji linii brzegowej.

W obrębie sukcesji ewaporatowej badenu Podkarpacia wyróżniono 5 takich cykli sedymentacyjnych - cyklotemów (Garlicki A., 1979). Osady I cyklu tworzyły się w najgłębszej części zbiornika, położonej pomiędzy Bochnią i Tarnowem, gdzie rozpoznano najniższy poziom soli kamiennych (np. w otworach Szczepanów S-1 i Bochnia E) jednocześnie na pozostałym obszarze nie wyróżniono oddzielnie osadów tego cyklu. W II cyklotemie sedymentacja soli kamiennych objęła już dużą część basenu Rybnik-Żory-Orzesze i cały obszar od Wieliczki po Tarnów. W następnych: III-cim i IV-tym cyklach doszło do pełnego rozwoju facji chlorkowej i tworzenia się soli kamiennych o największych miąższościach (sól szybikowa i sole spizowe w Wieliczce, sole środkowe i sole północne w Bochni). Osady solne ostatniego V cyklu znane są tylko z pojedynczych otworów wiertniczych (Szczepanów, Sierakowice). Na pozostałym obszarze ewaporaty występują już w facji siarczanowej (łupki iłowo-anhydrytowe).

Późniejsze procesy tektoniczne związane z przebudową górotworu karpackiego nadały dzisiejszy kształt złożom soli kamiennej na Podkarpaciu. W przegubach silnie spiętrzonych fałdów nastąpiło zwielokrotnienie pierwotnie niewielkiej miąższości pokładów soli. Warstwy solne zostały zarazem stromo spiętrzone i wydźwignięte ku powierzchni, co ułatwiło ich odkrycie i eksploatację. Strefa takich fałdów solnych ciągnie się od Wieliczki poprzez złoża Podkarpacia Bocheńskiego aż po okolice Pilzna. Dalej na wschód sole kamienne rozpoznane zostały znacznie słabiej, co wynika głównie z dużych głębokości występowania badeńskiej serii solonośnej (często poniżej 2000 m). Sole napotkano tam m.in. wśród sfałdowanych osadów badeńskich w profilach otworów wiertniczych na południe od Dębicy (otw. Stasiówka), na południe od Rzeszowa (m.in. otw. Racławówka 1, Tyczyn) oraz w najbliższej okolicy Przemyśla (Garlicki A., 1979).

HISTORIA EKSPLOATACJI SOLI PODKARPACKICH

ZŁOŻA SOLI KAMIENNEJ NA PODKARPACIU            

(K. Bukowski)

Powrót do strony głównej

Powrót do "Sole kamienne i sole potasowo-magnezowe"