Państwowy Instytut Geologiczny    

Zakład Geologii Gospodarczej

SUROWCE CHEMICZNE

WODY MINERALNE JAKO ŹRÓDŁO SUROWCÓW CHEMICZNYCH

Szereg pierwiastków, jak np. jod, brom, bor, stront, lit, potas, występuje w większych koncentracjach w wodach mineralnych, przez co wody te mogą być czasem rozpatrywane jako potencjalne źródło surowców chemicznych. Ocenia się, że np. około 60% światowych zasobów litu występuje w stanie rozpuszczonym w wodach mineralnych (Płochniewski Z. w: Osika R (ed.), 1987).

Dotąd w Polsce zasoby wód mineralnych rzadko analizowano pod kątem ich przydatności jako surowca chemicznego (op. cit.), głównie badano je z myślą o wykorzystaniu do celów terapeutycznych (Dowgiałło J. i in., 1969). Przemysłowe znaczenie mogą mieć wody zawierające przynajmniej jeden z wymienionych pierwiastków w ilości przekraczającej: kit - 10, jod - 15, bor - 100, brom - 200, magnez - 2000, potas - 1000, stront - 500, cez - 0,5 i rubid - 3 mg/dcm3.

Solanki jodowo-bromowe.

Wystąpienia solanek jodowo-bromowych znane są z obszaru Zatoki Gdowskiej i Podkarpacia Bocheńskiego, w rejonie miejscowości: Zagórz, Gdów, Pierzchów, Nieznanowice, Cichawa, Książnice, Gierczyce, Siedlec, Łapczyca i Łężkowice. Obszar ten został rozpoznany wierceniami prowadzonymi w poszukiwaniu złóż ropy i gazu ziemnego. Horyzonty solankowe zostały stwierdzone w ponad 40 otworach wiertniczych, głównie w obrębie warstw skawińskich (część solanek można wiązać z warstwami chodenickimi).

Ilość poziomów solankowych jest zmienna i waha się od 1 do 9. Najpłycej solanki jodowo-bromowe nawiercono na głębokości 200 metrów (otwór Książnice 8), a najgłębszy poziom stwierdzono w otworze Nieznanowice 2 na głębokości 1187 m. Skałami zbiornikowymi dla solanek są wkładki piaszczyste i piaskowce występujące w obrębie zaburzonych tektonicznie utworów ilasto-mułowcowych (Chandij M., 1988).

Nawiercone wody stanowią genetycznie typ wód chlorkowo-wapniowych, niektóre tylko są typu chlorkowo-magnezowego lub siarczanowo-sodowego. Mineralizacja wód waha się w dość szerokich granicach od 10 do 300 g/l, przeciętnie 50g/l, przy czym występują dość zmienne zawartości bromu i jodu. W części zachodniej omawianego obszaru solanki charakteryzują się stosunkowo niskimi koncentracjami jodu w granicach 5-15 mg/l, przy zawartości bromu wahającej się od 133 do 233 mg/l. W części wschodniej obszaru (miejscowości: Łapczyca, Siedlec, Gierczyce) następuje podwyższenie koncentracji jodu w granicach 14 -106 mg/l przy średniej 57 mg/l i bromu średnio 200 mg/l.

Wyniki badań fizyko-chemicznych wskazują, że solanki w okolicy Gierczyc, Siedlca i Łapczycy, są przydatne dla celów leczniczych, np: do kuracji kąpielowych oraz inhalacji dróg oddechowych. Ponadto solanki te mogą być surowcem wyjściowym do produkcji chlorkowo-sodowej, bromkowej i jodkowej soli leczniczej.

Na początku lat siedemdziesiątych uruchomiono produkcję jodu i bromu oraz jodkowej soli leczniczej w Łapczycy koło Bochni. Zakład ten podlegający kopalni soli „Bochnia” wyprodukował 2800 ton soli leczniczych. W latach dziewięćdziesiątych roczna produkcja wahała się w granicach od 379 ton (1992 r) do 506 ton (1994 r.) soli leczniczej i kąpielowej „Kolasol”, „Bocheńska” i „Floris” łącznie. Sól lecznicza produkowana w Łapczycy mogła być stosowana do kąpieli w przypadku niektórych schorzeń reumatycznych, w chorobach skóry, układu krążenia, krzywicy oraz do inhalacji górnych dróg oddechowych (Chandij M., 1988).

Zasoby złoża Łapczyca oceniono na 23 200 ton jodu. Obecnie złoże Siedlec-Moszczenica, w skład którego wchodziło złoże Łapczyca nie jest eksploatowane.

Brom występuje dość powszechnie w solankach chlorkowych na obszarze całej Polski, a jego zawartość w wielu poziomach przekracza 200, rzadziej 1000, np. w niektórych wodach cechsztynu i starszego paleozoiku koncentracja bromu osiąga 2000-3000 mg/dm3  (Płochniewski Z. w: Osika R (ed.), 1987).

Obecność potasu o koncentracji 1000-20000 mg/dm3 stwierdzono w wodach mineralnych paleozoiku m3 (Płochniewski Z. w: Osika R (ed.), 1987).  Podobnie w dużych koncentracjach występuje tam magnez (2000-4000 mg/dm3). Największy udział litu, przekraczający 100 mg/dm3, zarejestrowano w wodach cechsztyńskich. Z kolei, nie badano pod kątem przydatności surowcowej zawartości w wodach mineralnych takich pierwiastków jak stront czy bor, choć rutynowe analizy wykazują ich częste występowanie, np. w wodach siarczanowych wodach mineralnych rejonu Buska (Dowgiałło J. i in., 1969).

 

(K. Bukowski, G. Czapowski)

Powrót do strony głównej